مقدمه

نظام جمهوری اسلامی بر پایه آرا و نظرات امام خمینی (ره) بنا نهاده شده است، از این رو بررسی دیدگاه‌ امام در صحنه‌های مختلف نقش تعیین‌كننده‌ای دارد. ایشان به دلیل اهمیت و جایگاه بالای مجلس و نمایندگان، پیام‌ها و بیانات مختلفی داشتند كه در مسیر حركت مجلس مؤثر بوده است. از آنجا كه رهبری در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران نقش تعیین‌كننده‌ای دارد و طبق قانون اساسی همه قوا تحت نظر ایشان انجام وظیفه می‌كنند، آرا و دیدگاه‌های رهبری در مسیر حركت قوا از جمله مجلس بسیار مهم و اثربخش است.

دیدگاه‌های حضرت امام خمینی درباره مجلس را از چهار منظر می توان نگریست:

1. اهمیت انتخابات مجلس شورای اسلامی

نگاهی به تاریخچه‌ی بیانات امام در باب مجلس و انتخابات نشان می‌دهد سخنرانی‌ها و بیانات ایشان در ایام انتخابات بیشتر و مهم‌تر از زمانهای دیگر بوده‌ است. امام اسلام را دین سیاست می‌دانستند و بر مشاركت مردم در صحنه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی تأكید وافر داشتند. ایشان شركت در انتخابات را «نشانه‌ی عدم رویگردانی مردم از اسلام» می‌دانند.[1]

حضرت امام خمینی در بسیاری از سخنرانیها و بیاناتشان به اهمیت انتخابات مجلس اشاره نموده اند: «گمان نمی‌كنم كه نقش و اهمیت انتخابات مجلس شورای اسلامی بر كسی پوشیده باشد. بحمدالله هر چه از عمر بابركت انقلاب شكوهمند اسلامی ما می‌گذرد، مردم مسلمان و متعهد كشورمان به اهمیت حضور و نقش تعیین‌كننده خود در تمامی صحنه‌های انقلاب آشناتر می‌شوند و راز دوام و بقا و استحكام قیام الهی خود را بهتر كشف می‌نمایند.»[2]

«اگر در انتخابات مسامحه كنیم، مطمئن باشید از راه مجلس به ما لطمه می‌زنند. باید دانست مسلمان بودن تنها فایده‌ای ندارد، باید جمهوری اسلامی را قبول داشته باشد و از مسائل روز اطلاع داشته باشد، كسانی را كه انتخاب می‌كنید باید مسائل را تشخیص دهند.»[3]

«مسأله انتخابات یك امتحان الهی است كه گروه‌گرایان را از ضوابط‌گرایان ممتاز می‌كند و مؤمنین و متعهدین را از مدعیان جدا می‌نماید و كسانی كه خود را كاندیدا می‌كنند یا كاندید گروه‌هایی هستند، اگر خود را صالح برای وكالت در یك چنین مجلسی نمی‌دانند، وجود آنها در این مكان نفعی برای كشورشان ندارد. خدای متعال را در نظر بگیرند و رضای او را بر رضای خود مقدم بدارند و چنین خلاف ناشایسته‌ای را مرتكب نشوند.»[4]

«یكی از وظایف مهم شرعی و عقلی ما برای حفظ اسلام و مصالح كشور، حضور در حوزه‌های انتخابیه و رأی به نمایندگان صالح، كاردان و مطلع بر اوضاع سیاسی جهان و سایر چیزهایی كه كشور به آنها احتیاج دارد می‌باشد.»[5]

امام در وصیت‌نامه‌شان در ارتباط با انتخابات چنین می‌فرمایند:

«وصیت من به ملت شریف آن است كه در تمام انتخابات چه انتخابات رئیس‌جمهور و چه نمایندگان مجلس شورای اسلامی و چه انتخاب خبرگان در صحنه باشند.»[6]

«باید ملت شریف بدانند كه انحراف از این امر مهم اسلامی (انتخابات مجلس شورای اسلامی)، خیانت به اسلام و كشور است و موجب مسؤولیت عظیم است.»[7]

«نگویید دیگران رأی می‌دهند، من هم باید رأی بدهم، تو هم باید رأی بدهی، آن روستایی هم كه در كنار مزرعه خویش كار می‌كند باید رأی بدهد، تكلیف است. این یك تكلیف الهی است.»[8]

حضرت امام در خصوص آزادی مردم در انتخاب می‌فرمایند:

«امروز دیگر مثل سابق نیست كه یك لیستی درست بكنند و بفرستند هر جا، اینها باید بشود غیر از اینها نباید بشود یا یك دسته مأمور بفرستند سر صندوق‌ها هر كاری دلشان می‌خواهد بكنند. امروز اختیار دست خود شماهاست و احدی حق ندارد كه تصرف بكند. در تشخیص خودتان اگر می‌توانید تشخیص بدهید و اگر خودتان نمی‌توانید، خوب، اشخاص متدین صحیح هستند به آنها مراجعه كنید كه آنها تشخیص بدهند، آنها باید عمل بكنند.»[9]

«همان‌طور كه بارها گفته‌ام، مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند و هیچ فرد و یا گروه و دسته‌ای حق تحمیل فرد و یا افرادی را به مردم ندارند. جامعه اسلامی ایران مسلم قدرت تشخیص و انتخاب كاندیدای اصلی را دارند. البته مشورت در كارها از دستورات اسلامی است و مردم با متعهدین و معتمدین خویش مشورت نمایند.»[10]

2. ویژگی‌های كاندیداها و نمایندگان مجلس شورای اسلامی

با توجه به اهمیت جایگاه مجلس در اندیشه‌ی امام و تأثیر مجلس بر تمامی عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی، حضور آگاهانه و فعالانه‌ی مردم در انتخاب افراد اصلح مسئولیتی الهی است. ایشان معتقد بودند «اگر اصلح را انتخاب كنید، كاری اسلامی می‌كنید و این یك محكی است برای خودتان كه تشخیص بدهید انتخاب برای اسلام است یا برای صلاح خودتان».[11]

حضرت امام (ره) شرایط كاندیداهای نمایندگی را این‌طور بیان می‌فرمایند:

«مردم شجاع ایران با دقت تمام به نمایندگانی رأی دهند كه متعبد به اسلام، وفادار به مردم باشند و در خدمت به آنان احساس مسؤولیت كنند و طعم تلخ فقر را چشیده باشند و در قول و عمل مدافع اسلام پابرهنگان زمین یا اسلام مستضعفین، اسلام رنج‌دیدگان تاریخ، اسلام عارفان مبارزه‌جو، اسلام پاك‌طینتان عارف و در یك كلمه، مدافع اسلام ناب محمدی (ص) باشند و افرادی را كه طرفدار اسلام سرمایه‌داری، اسلام مستكبرین، اسلام مرفهین بی‌درد، اسلام منافقین، اسلام راحت‌طلبان، اسلام فرصت‌طلبان و در یك كلمه اسلام آمریكایی هستند طرد نموده و به مردم معرفی نمایند.»[12]

بنابراین از نظر امام، تعبد به اسلام و اعتقاد به جمهوری اسلامی، پشتیبان و تابع ولی فقیه بودن، وفاداری به مردم، اطلاع و آگاهی به مسائل روز، خادم محرومان بودن از ویژگی كاندیداهای نمایندگی است.

«من متواضعانه از شما می‌خواهم كه حتی‌الامكان در انتخابات اشخاص با هم موافقت نمایند و اشخاص اسلامی، متعهد غیر منحرف از صراط مستقیم الهی را در نظر بگیرند و سرنوشت اسلام و كشور خود را به دست كسانی بدهید كه به اسلام و جمهوری اسلامی و قانون اساسی معتقد و نسبت به احكام نورانی الهی متعهد باشند و منفعت خود را بر مصلحت كشور مقدم ندارند.»[13]

بنابراین اعتقاد به قانون اساسی هم از دیگر ویژگی‌های كاندیداها از نظر امام است:

«وكیلی را انتخاب كنید كه به جمهوری اسلامی معتقد باشد، اگر وكیلی باشد كه پیشانی‌اش از شدت سجده پینه بسته ولیكن جمهوری اسلامی را نمی‌خواهد این به درد شما نمی‌خورد، و اگر وكیلی باشد كه بدانید با رژیم منحوس، دشمن بود و با آمریكا و شوروی دشمن بود، لكن جمهوری اسلامی را نمی‌خواهد، این را وكیل تعیین نكنید. وكیلی را كه انتخاب می‌كنید آنی است كه جمهوری اسلامی را عقیده داشته باشد.»[14]

«كسانی را كه انتخاب می‌كنید باید مسائل را تشخیص دهند، نه از افرادی باشند كه اگر روس یا آمریكا یا قدرت دیگری تشری زد بترسند، باید بایستند و مقابله كنند. سعی كنید مثل مرحوم مدرس را انتخاب كنید.[15] وكلای مجلس از طبقه‌ای باشند كه محرومیت و مظلومیت مستضعفان و محرومان جامعه را لمس نموده و در فكر رفاه آنان باشند، نه از سرمایه‌داران و زمین‌خواران و صدرنشینان مرفه و غرق در لذات و شهوات كه تلخی محرومیت و رنج گرسنگان و پابرهنگان را نمی‌توانند بفهمند.»[16]

«از مهمات امور، تعهد وكلای مجلس شورای اسلامی است. ما دیدیم كه اسلام و كشور ایران چه صدمات بسیار غم‌انگیزی از مجلس شورای غیر صالح و منحرف از بعد از مشروطه تا عصر رژیم جنایتكار پهلوی و از هر زمان بدتر و خطرناك‌تر در این رژیم تحمیلی فاسد خورد و چه مصیبت‌ها و خسارت‌های جان‌فرسا از این جنایتكاران بی‌ارزش و نوكرمآب به كشور و ملت وارد شد.»[17]

«نگذارید در مجلس شورا اشخاصی بروند كه آنها با قدرت‌های بزرگ پیوستگی دارند، باید ملت با اختیار و اراده خود، با امتیاز خود و انتخاب خود، اشخاص صالح و متقی، اشخاصی را كه برای ایران می‌خواهند كار كنند، به نفع ایران كار می‌كنند، آنها را باید تعیین بكنند.»[18]

3. وظایف نمایندگان مجلس شورای اسلامی

وظایف و اختیارات مجلس و نمایندگان در یك استنتاج كلی از قانون اساسی عبارت‌اند از: 1ـ وضع قوانین در حدود مقرر در قانون اساسی (اصل 71) 2ـ تحقیق و تفحص در تمام امور كشور (اصل 76) 3ـ حق اظهار نظر در همه‌ی مسائل داخلی و خارجی كشور (اصل 84) 4ـ هر نماینده در مجلس نماینده‌ی كل ملت بوده و در برابر تمام ملت مسئول است (اصل 84) 5ـ استیضاح رئیس جمهور (اصل 89) 6ـ استیضاح وزیر یا هیئت وزیران (اصل 89)  7ـ رسیدگی به شكایات مردم از طرز كار مجلس، قوه‌ی مجریه و قضائیه (اصل 90) 8ـ تصویب بودجه‌ی سالانه‌ی كل كشور (اصل 52) 9ـ اظهار نظر، تصویب یا عدم تصویب لوایح و طرح‌های قانونی (اصل 74) 10ـ تأیید یا عدم تأیید برقراری حكومت نظامی توسط دولت 11ـ نظارت بر كلیه‌ی امور كشور به منظور حسن اجرای مصوبات مجلس.

وصف این اختیارات نشان می‌دهد كه مجلس از جایگاه رفیعی در قانون اساسی برخوردار است تا آنجا كه «هیچ‌كس حق انحلال مجلس را ندارد». مجلس مطلوب از نظر امام مكانی است كه «حاصل خون جمعیتی [است] كه وفادار به اسلام بودند»[19] و «فراهم آمده از الله اكبرهای مردم» است. چنین مجلسی «عصاره‌ای است از زحمت‌های طاقت‌فرسای ملت مسلمان» كه باید آن را «بالاترین مقام كشور» برشمرد. با این حال، حضرت امام نگاه خاصی به وظایف نمایندگان در قبال مردم داشتند چنانكه در سخنان خویش فرمودند: «انشاءالله نمایندگان محترم مجلس سنگینی بار مسئولیت و رسالت خود را در این امر خطیر احساس كرده و می‌كنند و به خوبی دریافته‌اند كه نظام و مردم از آنان چه انتظاری دارند كه باید گفت مجموعه‌ی خواسته‌ها و انتظارات اسلامی مردم از مجلس، رفع گرفتاری‌ها و محرومیت‌ها و دگرگونی در نظام پرپیچ و خم اداری كشور، از انتظارات به حقی است كه باید آنها را جدی گرفت و نمایندگان محترم مجلس قبل از پرداختن به لوایح و تبصره‌ها و مواد غیر ضروری به فكر مسائل اصلی و كلیدی كشور باشند و بر اساس اسلام عزیز در كمیسیون‌ها با طرح قوانین و لوایح به سمتی حركت كنند كه مشكلات اساسی كشور مرتفع و سیاست‌های زیربنایی كشور در امور فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی و سیاسی در راستای كمك به محرومین و رفع استضعاف مدون و به مورد اجرا درآید.»[20]

«از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در این عصر و عصرهای آینده می‌خواهم كه اگر خدای نخواسته عناصر منحرفی با دسیسه و بازی سیاسی وكالت خود را به مردم تحمیل نمودند، مجلس اعتبارنامه آنان را رد كند...، از همه نمایندگان خواستارم كه با كمال حسن نیت و برادری با هم‌مجلسان خود رفتار و همه كوشا باشند كه قوانین، خدای نخواسته از اسلام منحرف نباشد و همه به اسلام و احكام آسمانی آن وفادار باشید تا به سعادت دنیا و آخرت نایل آیید.»[21]

«سیاست نه شرقی و نه غربی را در تمام زمینه‌های داخلی و روابط خارجی حفظ كنید و كسی را كه خدای نخواسته به شرق و غرب گرایش دارد، هدایت كنید و اگر نپذیرفت، او را منزوی نمایید و اگر در وزارتخانه‌ها و نهادهای دیگر كشور چنین گرایشی باشد كه مخالف مسیر اسلام و ملت است، اول هدایت و در صورت تخلف استیضاح نمایید كه وجود چنین عناصر توطئه‌گرا در رأس امور یا قطب‌های حساس موجب تباهی كشور خواهد شد.»[22]

«شما منتخبین مجلس كه از پشتیبانی جدی ملت عزیز برخوردارید، باید با كمال قدرت در مقابل قدرت‌های شیطانی كه در رژیم دست‌نشانده‌ی سابق، حاكم بر سرنوشت ما بودند بایستید و از هیچ قدرتی غیر از خداوند قادر نهراسید و جز به مصالح كشور به چیز دیگری فكر نكنید.»[23]

«مجلس شورای اسلامی همان سان كه در خدمت مسلمین است و برای رفاه آنان فعالیت می‌نماید، برای رفاه و آسایش اقلیت‌های مذهبی كه در اسلام احترام خاصی دارند و از قشرهای محترم كشور هستند اقدام و فعالیت می‌نماید و اساساً آنان با مسلمانان در صف واحد و برای كشور خدمت می‌كنند و در صف واحد از تمام ارزش‌ها و مآثر آن برخوردارند.»[24]

«مجلس محترم شورای اسلامی كه در رأس همه نهادهاست، در عین حال كه از اشخاص عالم و متفكر و تحصیل‌كرده برخوردار است، خوب است در موارد لزوم از دوستان متعهد و صاحب‌نظر خود در كمیسیون‌ها دعوت كنند كه با برخورد نظرها و افكار كارها سریع‌تر و محكم‌تر انجام می‌گیرد و از كارشناسان متعهد و متدین در تشخیص موضوعات برای احكام ثانویه اسلام نظرخواهی شود كه كارها به نحو شایسته انجام گیرد.»[25]

4. جایگاه مجلس شورای اسلامی

از آنجا كه امام در خانواده‌ای سیاسی متولد شده، تربیت یافته و زندگی كرده است، از همان اوایل زندگی خویش تحولات سیاسی را پی‌گیری كرده و بعدها این موضوع را یادآوری كرده‌اند. ایشان می‌فرمایند: «من خیلی از مجالس را یاد دارم و در بعضی از مجالس هم رفتم به عنوان تماشاچی...»،[26] «من از بچگی، انتخابات را در حدود خودمان دنبال می‌كردم...»[27]. در نتیجه، زمانی كه امام عَلَم مبارزه با رژیم را بلند كرد، با آگاهی كامل از اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی وارد فضای مبارزاتی شد و همان‌گونه كه گفتیم دو ایراد اساسی بر مجالس صوری رژیم پهلوی وارد آورد. با توجه به نگاه سلبی امام به مجالس رژیم گذشته، روشن است كه حداقل مجلس مطلوب از دیدگاه ایشان نباید آن دو ایراد اساسی پیش‌گفته را داشته باشد. یعنی اولاً مجلس باید نماینده‌ی ملت باشد. ثانیاً قوانین مصوب مجلس شورا نباید با قوانین اسلامی مغایرت داشته باشند.امام در بسیاری از سخنان خویش به این مهم اشاره نموده اند:

«مجلس تنها مرجعی است كه برای یك ملت است. مجلس قوه مجتمع یك ملت است در یك گروه، تمام قوای یك ملت در یك گروه مجتمع است و مجلس از همه مقاماتی كه در یك كشوری هست بالاتر است. بنابراین یك همچو مقامی را نشكنید ولو نمی‌توانید. لكن گفتنش اصلش، ذكرش اصلش كار قبیحی است و بر خلاف مصلحت است و بر خلاف مسلك اسلام است.»[28]

«مركز همه قانون‌ها و قدرت‌ها مجلس است، مجلس هدایت می‌كند همه را و باید بكند.»[29]

«مجلس محلی است كه اكثریت قاطع مسائل مهم كشور بی‌واسطه یا با واسطه به آن وابسته است.»[30]

«با رسمیت مجلس، دیگر باید تمام امور را مجلس اصلاح بكند، یعنی با تمام قدرت، دولتی كه تعیین می‌كند، دولت صد درصد اسلامی دارای قدرت باشد و كارهایی را كه می‌كند دولت، همین‌طور كارهایی كه در وزارتخانه‌ها می‌شود، كارهایی كه در استان‌ها می‌شود، همه تحت نظر باشد و مجلس بازخواست كند از اینها، بخواهد اینها را، و استیضاح كند. اگر یك وقت خطا كردند، كار را درست انجام بدهند.»[31]

«مجلس شورای اسلامی كه در رأس تمام نهادهای نظام جمهوری اسلامی است، از ویژگی‌های خاص برخوردار است كه مهم‌ترین آنها اسلامی- ملی بودن آن است. اسلامی است كه تمام تلاشش در راه تصویب قوانین غیر مخالف با احكام مقدس اسلام است، خصوصاً با برخورداری از شورای محترم نگهبان، و ملی است كه از متن ملت جوشیده است و دست شرق و غرب و وابستگان به آنان از سرنوشت آن كوتاه است.»[32]

«در كجا سراغ دارید كه مجلس شورای آنجا مثل مجلس شورای اسلامی ما باشد؟ در سابق، زمان شاه مخلوع سابق و رضاخان مطرود، مجلس پر بود از دوله‌ها، ممالك‌ها، سلطنه‌ها، متملكین، اشراف، طرفدارهای شرق و غرب، نوكرهای ممالك اجنبی، و الآن در مجلس شورای اسلامی ما یك چهره پیدا نمی‌كنید كه از این طبقه اشراف باشد، از این طبقه بالا باشد، همه از مردم هستند و مجلس شورای اسلامی ما الآن در هیچ جا نظیر ندارد.»[33]

«آنچه كه مجلس شورای اسلامی تصویب نموده و به تأیید شورای نگهبان رسیده، هم شرعی است و هم قانونی می‌باشد.»[34]

«اگر مجلس شورا آن طوری كه ما بخواهیم ملی و اسلامی باشد، همه این مطبوعات اصلاح خواهند شد، همه این رادیو و تلویزیون‌ها اصلاح خواهند شد، همه این ادارات تصفیه خواهند شد، یعنی ملت باید تصفیه كند به وسیله اشخاصی كه می‌فرستد.»[35]

نتیجه گیری

از آنچه از حضرت امام (ره) در خصوص جایگاه مجلس شورای اسلامی و نمایندگان و وظایف آنها ارائه شد، به طور خلاصه می‌توان به موارد زیر اشاره كرد:

حضور مردم در انتخابات دارای نقش و اهمیت ویژه‌ای است و همه مسئول سرنوشت اسلام و كشورند، سرنوشت كشور با انتخابات است و لذا كسی نباید در این خصوص مسامحه نماید، زنان هم‌دوش مردان باید در این صحنه حاضر باشند. انتخابات در انحصار هیچ‌كس نیست و مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند. شركت نكردن در انتخابات مجلس، خیانت به اسلام و كشور است و اگر مردم كنار بروند همه شكست می‌خورند.

حضرت امام در خصوص ویژگی‌ها و وظایف نمایندگان، به رعایت مصالح اسلام و كشور در انتخابات اشاره می‌كنند و لذا از منظر ایشان نماینده باید معتقد به اسلام و جمهوری اسلامی و قانون اساسی باشد، صد درصد مسلمان بوده و مخالف مكتب‌های انحرافی باشد. نمایندگان باید متعهد، متفكر، دلسوز ملت به ویژه مستضعفان بوده و اخلاق خوب و وفادار به ملت و كشور باشند. امام توصیه می‌فرماید كه صدمات نمایندگان ناصالح به اسلام و كشور زیاد است، از این رو اشخاصی وابسته به قدرت‌های خارجی و ملی‌ها و افراد مشكوك و منحرف نباید وارد مجلس شوند.

حضرت امام خمینی مجلس را از همه مقامات بالاتر دانسته و مجلس را مركز همه قانون‌ها و قدرت‌ها قملداد نموده كه همه امور تحت نظر مجلس است. امام با اشاره به این‌كه مجلس خانه‌ی واقعی ملت است، آن را عصاره فضایل ملت به حساب آورده‌اند.

امام با اشاره به این‌كه مجلس ماحصل خون یك جمعیتی است كه وفادار به اسلام بودند و از الله‌اكبرهای مردم فراهم آمده، به طرح مسائل در مجلس با تمام قدرت تأكید می‌كنند. در نهایت این‌كه امام می‌فرماید لطمه به مجلس لطمه به جمهوری اسلامی است و به نقش نظارتی مجلس در تمام امور توصیه و تأكید می‌كنند.

بنابراین مجلس شورای اسلامی از دیدگاه حضرت امام خمینی (ره) دارای جایگاه رفیع و بلندی است تا حدی كه امام آن را در رأس امور معرفی می‌فرماید، هم به لحاظ این‌كه مركز وضع قانون است كه دیگر نهادها و قوا را به حركت درمی‌آورد و هم آنها را در مسیر این حركت مورد نظارت و كنترل قرار می‌دهد و از طرفی نیز برای اجرای قوانین مصوب خود افرادی را بر اساس نظر خود برمی‌گزیند: نتیجه آن‌كه همه امور به نحوی به مجلس ختم می‌شود و به این دلیل است كه این قوه چنین جایگاه و قدری را در نزد بنیان‌گذار جمهوری اسلامی دارد.