در جمهوری اسلامی ایران، رهبری رکن اساسی و محور اصلی نظام است و این جایگاه رفیع، در قانون اساسی به عنوان ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود شناخته شده است. حوزۀ وسیع و سنگین مسئولیتهای رهبری و نقش بنیادین آن در سلامت نظام سیاسی ایجاب می کند که شایسته ترین فرد، عهده دار آن شده و شخص رهبر، دارای بالاترین صلاحیتهای علمی، اخلاقی، سیاسی و از برترین تواناییها برخوردار باشد. از این رو، برای آن که انتخاب این مقام بر طبق معیارهای لازم صورت گیرد، انتخاب رهبر از سوی مردم، به وسیله نمایندگان خبره آنان صورت می‌پذیرد، به این ترتیب که خبرگان، منتخب مردم هستند و رهبر، منتخب خبرگان. رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همه مسئولیتهای ناشی از آن را بر عهده خواهد داشت. همچنین در صورتی که رهبری از انجام وظایف قانونی خود که در قانون اساسی مذکور است، ناتوان شود، از مقام خود برکنار خواهد شد که تشخیص این امر نیز برعهده خبرگان رهبری است و مجلس خبرگان یکى از نهادهاى عالى است که در قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران پیش بینى شده و سه وظیفه مهمِ شناسایى، انتخاب و نظارت بر رهبرى را عهده دار مى باشد . بر این اساس اولین دوره از مجلس خبرگان رهبری با حضور هیجده میلیونی مردم در 11 آذر ماه 1361 برگزار شد و هفتاد و پنج نفر از نمایندگان این مجلس تعیین شدند و این در حالی است که انقلاب اسلامی بحرانها و چالشهای عمیقی را پشت سر گذاشته اما هنوز درگیر یک جنگ ناخواسته و توطئه های رنگارنگ از سوی استکبار جهانی است.حساسیت مسئولیت مجلس خبرگان رهبری و تأثیر عمیق و گسترده آن در سرنوشت نظام اسلامی و آینده آن چنان است که بنیانگذار جمهوری اسلامی امام خمینی (ره) این مسئولیت را «در رأس همۀ مسئولیتها» قلمداد و هشدار دادند که کوچکترین سهل انگاری و مسامحه و کوچترین اعمال نظرهای شخصی و خدای نخواسته تبعیت از هواهای نفسانی که ممکن است این عمل شریف الهی را به انحراف کشاند بزرگترین فاجعه تاریخی را به وجود خواهد آورد.(1)

شرایط گزینش نمایندگان مجلس خبرگان
قانون اساسی به صراحت شرایط نمایندگان مجلس خبرگان رهبری را بیان نکرده است و تعیین آن را مطابق اصل 108 قانون اساسی برای نخستین دوره به فقهای شورای نگهبان و پس از آن به خود مجلس خبرگان رهبری واگذار کرده است. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز با درک این مهم علاوه بر آن که دخالت در امر انتخابات را حتمی و ضروری دانست در نخستین جلسه خود شرایط و خصوصیات نمایندگی مجلس خبرگان را در دستور کار خود قرار داد. در این جلسه، پس از بحثهای فراوان در مورد مشخصات  نمایندگان خبرگان تصویب شد که انتخاب شوندگان لازم است معتقد به جمهوری اسلامی و ولایت فقیه و رهبری فقیه باشند و نیز لازم است لااقل چهل سال داشته باشند و نیز لازم است فی الجمله مجتهد باشند یعنی قدرت بر استنباط مقدار معتنی به ای از مسائل فقه داشته باشند.(2)

به طور کلی در قانون انتخابات مجلس خبرگان شرایطی به شرح زیر آمده است:
الف- اشتهار به دیانت و وثوق و شایستگی اخلاقی
ب- اجتهاد در حدی که قدرت استنباط بعضی مسائل فقهی را داشته باشد و بتواند ولی فقیه واجد شرایط رهبری، را تشخیص دهد.
 ج- بینش سیاسی و اجتماعی و آشنایی با مسائل روز
د- معتقد بودن به نظام جمهوری اسلامی ایران
ه- نداشتن سوابق سوء سیاسی و اجتماعی

با تصویب شرایط اولیه نمایندگان خبرگان جلسه ای با شرکت سران روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و حزب جمهوری اسلامی در تهران تشکیل شد و مقرر گردید «اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم روز چهارشنبه برای ملاقات با آقای خامنه ای و آقای هاشمی به تهران بروند».(3)
حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی دراین باره می گوید:«پس از نماز مغرب و عشاء جلسه ای با حضور بیست نفر از جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در دفتر آقای خامنه ای داشتیم آنها راجع به نگرانی نشان از این که در زمینه های اقتصادی تصمیمات غیر اسلامی چپ گرا اتخاذ شود صحبت کردند و ما گفتیم با آن مجلس و آن شورای نگهبان و این امام باید مطمئن بود ولی توقع نداشته باشید که سلیقه های شخصی همه شماها مراعات شود. شام را همانجا خوردیم راجع به مجلس خبرگان و اجرای نظرات بازرسی کل کشور هم بحث شد».(4) چندی بعد حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی رسما اعلام کرد از آنجا که معرفی خبرگان یک کار تخصصیروحانیت است حزب جمهوری اسلامی کاندیدای مشخصی را برای مجلس خبرگان رهبری تعیین نکرده است.(5)
بدین ترتیب کار انتخاب و معرفی کاندیداهای شایسته بر عهده جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جامعه روحانیت مبارز تهران گذاشته شد. در این مرحله ابتدا جامعه روحانیت مبارز کار تحقیق و بررسی افراد واجد شرایط را در تهران و شهرستانها انجام داده، لیست نهایی را برای اعلام نظر نهایی به جامعه مدرسین ارسال می کند. شیخ محمد یزدی به عنوان عضو مشترک جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در جلسه 19 فروردین ماه 1361 «صورت جلسه جامعه روحانیت مبارز تهران را در مورد کاندیداهای مجلس خبرگان خواندند و مقرر شد که در جلسه بعد پیرامون کاندیداها بحث و گفتگو و تصمیم گیری شود.»(6)

در جلسه بعد «لیست کاندیداهای مجلس خبرگان که از طرف جامعه روحانیت مبارز تهران تنظیم شده بود تا آذر بایجان شرقی که مجموعا 34 نفر بودند، قرائت می شود» در این مرحله 17 نفر حائز نصاب آراء (14 رای) می شوند و 17 نفر دیگر رای لازم را کسب نمی کنند.(7) روز بعد هم «بقیه لیست کاندیدهای مجلس خبرگان که توسط روحانیت مبارز تهران تنظیم شد ، قرائت شد».(8) و در مورد آنها رای گیری می شود.
در چند جلسه دیگر موضوع بررسی و گفتگو پیرامون کاندیداها ادامه پیدا کرده در نهایت نیز در مورد 20 نفر از لیست جامعه روحانیت مبارز به اتفاق نظر نمی رسند. موارد مورد اختلاف در جلسه روحانیت مبارز مطرح ،در مورد آن تصمیم گیری می شود. حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی در این مورد می نویسد:«جلسه [جامعه] روحانیت مبارز امشب در دفتر من تشکیل گردید و راجع به کاندیداهاى [مجلس] خبرگان بحث و اتخاذ تصمیم شد . جامعه مدرسین [حوزه علمیه] قم در بیست مورد با لیست  ما مخالفت کرده‏اند . جلسه تا ساعت دوازده طول کشید و شب را در مجلس خوابیدم».(9)
در پی اختلاف نظر آیت الله سید حسن طاهری خرم آبادی در جلسه روحانیت مبارز تهران شرکت می کند. در این جلسه پیشنهاد می شود گروهی به نمایندگی از جامعتین پیرامون موارد اختلافی تصمیم بگیرند به دنبال آن در جلسه جامعه مدرسین ، موضوع مطرح و «بنابراین شد که سه نفر از آنها [جامعه روحانیت مبارز] بیایند در قم و 5 نفر هم جامعه مدرسین تعیین کند که طرفین اختیار تامه داشته باشند در رفع اختلاف . وقت جلسه یکشنبه و محل آن منزل آقای آذری تعیین شد، اکثریت هم رای دادند و تصویب شد با رای اکثریت 5 نفر از میان ده نفر کاندیدا شد. با رای مخفی تعیین شدند که عبارتند از آقایان: آذری ، یزدی، جنتی، راستی، فاضل»(10)

از سوی جامعه روحانیت مبارز نیز آقایان مهدوی کنی ، امامی کاشانی، ناطق نوری در این کمیته حضور پیدا می کنند. بدین ترتیب جلسات مشترک نمایندگان دو جامعه کار خود را آغاز کرد و پس از چند جلسه بحث و تبادل نظر و نیز تحقیق و بررسی در مورد کاندیداها نقطه نظر نهایی خود را روز شنبه 8 آبان ماه 1361 جامعه مدرسین مطرح کردند؛ در این جلسه در مورد تمام شهرستانها به جمع بندی رسیده تصویب می گردد:«جامعه مدرسین درباره کاندیدای تهران هیچ گونه دخالتی نکنند».(11)
حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی در این می گوید:« شب جلسه روحانیت مبارز در دفترم برگزار شد . براى مجلس خبرگان و کاندیداها مذاکره صورت گرفت . لیست مدرسین قم خوانده شد که مورد قبول ما هم قرار گرفت و کاندیداهاى تهران را به عهده روحانیت مبارز تهران گذارده بودند که ما هم راى‏گیرى کردیم و دوازده نفر را انتخاب کردیم» .(12)

تشکیل جلسه با حضور امام
پس از معرفی لیست افراد در تهران  و نهای شدن اسامی کاندیداهای تهران و شهرستانها امام خمینی (ره) مسئولان جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم را فراخوانده ، نکات مهمی را به آنها یادآور می شوند. در این دیدار علاوه بر آیت الله خامنه ای، ریاست جمهوری، آقایان حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی، ریاست مجلس شورای اسلامی؛ موسوی اردبیلی ریاست دیدوان عالی کشور، مهدوی کنی، دبیر کل جامعه روحانیت ، به عنوان سران جامعه روحانیت مبارز تهران و نیز آقایان آذری قمی، کریمی، راستی کاشانی از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم حوز داشتند.(13)
امام در این دیدار فرمودند:« که من بعضی از اینهایی که در تهران لیست به من دادند ، اینها چند نفریشان فاقد معیار هستند» امام روی تهران بیشتر تکیه داشتند که افراد جا افتاده و خوبی باشند چون تعبیرشان این بود که:«تهران در سطح جهان حساب می شوند...» نکته دیگری که امام فرمودند این بود که: نکند رتبه اولی ها را صرف نظر کنید و رتبه دومی ها و سومی ها را بگیرید. چیزی که لازم است رعایت شود این است که افراد منتخب در این مجلس در سطح جهان مورد نظر قرار می گیرند... بالاخره ایشان گفتند که من با شخص کاری ندارم». پس از این دیدار، اعضای جلسه در نشستی دیگر و با حضور حاج سید احمد خمینی در مورد جزئیات تصمیم گیری کرده تغییرات نهایی در لیست تهران و برخی از شهرستانها انجام شد. آقایان حجت الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی در مورد دیدار مشترک با امام و جلسه بعدی آن می گوید:«به زیارت امام رفتم . مدرسین قم و روحانیت مبارز تهران احضار شده بودند . امام نگران پایین آمدن سطح مجلس خبرگان بودند و توصیه کردند که افراد عالم عنوان دار را هم کاندیدا کنیم . سپس جلسه‏اى تشکیل دادیم و تغییراتى در لیست کاندیداها داده شد» .(14)

بدین ترتیب جامعه مدرسین در جلسه روز پنجشنیه 20 آبان ماه 1361 در مورد یکایک اسامی کاندیداها رای گیری انجام داده، لیست نهایی را تصویب نمودند. جامعه روحانیت مبارز نیز روز شنبه 22 آبان ماه 1361 تصمیم نهایی خود را در مورد کاندیداهای خبرگان می گیرند.(15)
حجت الاسلام ناطق نوری در مورد اولین انتخابات خبرگان رهبری می گوید:«اولین انتخابات خبرگان رهبری را ـ که بعداً جریان قائم مقامی منتظری در پی آن مطرح شد ـ من انجام دادم. خدا عاقبت ما را هم به خیر کند، وقتی که می خواستیم مقدمات انتخابات را فراهم بکنیم، برای کسب اجازه به محضر امام رفتم نامه¬ای تقدیم کردم و امام هم موافقت خودشان را زیر آن نامه اعلام فرمودند. متن نامه درخواست از امام خمینی (ره) :
بسم الله الرحمن الرحیم
محضر مقدس رهبر عالی قدر و بنیانگذارجمهوری اسلامی ایران آیت الله العظمی امام خمینی ـ مدظله عالی
احتراما مفروض می دارد در اجرای ماده دوازده آیین نامۀ اجرای قانون انتخابات مجلس خبرگان، موضوع اصول پنجم و یکصد و هفتم ، یکصد و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وزارت کشور موظف است که پس از وصول دستور مقام رهبری بر انجام انتخابات مجلس خبرگان ، حداکثر ظرف ده روز مراتب و تاریخ شروع ثبت نام داوطلبان را با استفاده از وسایل ارتباط جمعی به اطلاع امت شهید پرور ایران برساند. مستدعی است در صورت اقتضای رای عالی، معروفه تقدیمی را به امر مبارک مبنی بر شروع انتخابات فرمایید».

امام خمینی نیز در زیر نامه موافقت خود را اعلام فرمودند که چنین آمده است:
بسمه تعالی
موافقت می شود، ان شاء الله تعالی مبارک است. روح الله الموسوی الخمینی» (16)
اعلام اسامی نامزدهای انتخاباتی:
سرانجام جامعه مدرسین در تاریخ 2 آذر ماه 1361 اسامی نامزدهای خود را در 24 استان برای مجلس خبرگان اعلام کرد.(17) در میان این هفتاد و یک نفر نام سی و یک نفر اعضای جامعه نیز به چشم می خورد. چندی بعد نیز جامعه روحانیت مبارز اسامی هفتاد ونه نفر کاندیدای خود را در بیست و سه استان معرفی می کند.(18)
اعلام اسامی نامزدهای انتخابات مجلس خبرگان
اسامی کاندیداهای جامعه مدرسین و روحاینت مبارز برای مجلس خبرگان در این دوره در چهارده مورد اختلاف و شصت و پنج مورد مشترک بود و به صورت ذیل خواهد آمد: تهران: على مشکینى 2 - عبدالکریم موسوى اردبیلى 3 - سید على خامنه‏اى 4 - اکبر هاشمى رفسنجانى 5 - محمد امامى کاشانى 6 - محمد محمدى گیلانى 7 - محمد باقر باقرى کنى 8 - حسین راستى کاشانى 9 - غلامرضا رضوانى 10 - یوسف صانعى 11 - احمد آذرى قمى 12 - سید محمد باقر اسدى خوانسارى 13 - سید هادى خسروشاهى .
آقاى سید مجید مهاجرى (ایروانى) فقط از سوى جامعه روحانیت مبارز تهران معرفى شده بود . حزب جمهورى اسلامى نیز به همین لیست اکتفاء کرده و کاندیدایى معرفى نکرد .
استان مرکزی: 1ـ محمد موحدی گیلانی(فاضل) 2ـ سید مهدی روحانی، 3ـ سید جلال طاهر شمس گلپایگانی

مازندران:1ـ سید جعفر کریمی دیو کلاهی 2ـ عبدالله واعظ (جوادی آملی) 3ـ حسین محمدی 4ـ هادی روحانی راد 5ـ اسماعیل صالحی نفت چالی 6ـ آخوند نظری از علمای ترکمن صحرا. زنجان:سید اسماعیل موسوی موسوی زنجانی 2ـ هادی باریک بین3ـ سید ابوالفضل میر محمدی
خوزستان: 1ـ محمد حسینی مجتهدی 2ـ موسوی جزایری3ـ سید مجدالدین قاضی دزفولی 5ـ مرتضی مقتدایی که تنها غلام حسین جمی از طرف جامعه روحانیت مبارز معرفی شد. خراسان: 1ـ عباس واعظ طبسی 2ـ شیخ ابوالحسن مقدسی3ـ علی اصغر معصومی 4ـ محمد مهدی ربانی املشی 5ـ ابوالقاسم خزعلی 6ـ محسن حرم پناهی 7ـ محمد موسوی بجنوردی 8ـ علی اکبر اسلامی (تربتی) که جامعه روحانیت مبارز، عبدالجواد غروریان و اسماعیل فردوسی پور را معرفی کرد. همدان: 1ـ محمد باقر محی الدین انواری 2ـ حسین نوری ، باختران: 1ـ مجتبی آخوند 2ـ حسین ملازم معصومی زرندی لرستان: 1ـ سید محمد باقر طباطبایی(سلطانی) 2ـ سید حسین طاهری خرم آبادی. یزد: 1ـ سید روح الله خاتمی. آذربایجان شرقی: 1ـ مسلم ملکوتی 2ـ محسن مجتهد شبستری 3ـ عبدالحسین غروی 4ـ بیوک آقا خلیل زاده مروج اردبیلی 5ـ سید ابوالفضل موسوی 6ـ سید محمد علی انگجی7ـ محسن دوزدوزانی در این استان جامعه روحانیت مبارز آقایان  یوسف بنایی باقری و هبت الله یکتایی را معرفی کرد. سمنان: 1ـ محمد مؤمن. اصفهان: 1ـ سید جلال طاهری 2ـ عباس ایزدی 3ـ سید مهدی یثربی 4ـ حسین خادمی5ـ حسین مظاهری ، جامعه روحانیت مبارز اسدالله خراسانی را معرفی کرد. آذربایجان غربی: 1ـ مرتضی بنی فضل 2ـ علی احمد میانجی3ـ مدرس مطلق . سید علی اکبر قریشی از طرف جامعه روحانیت مبارز معرفی شد. کرمان: 1ـ محمد علی موحدی کرمانی 2ـ حسن تهرانی 3ـ محمد صادقی تهرانی ،اما جامعه روحانیت مبارز محمد هاشمیان و محمد صادق کرباسچی را معرفی نمود. فارس: 1ـ محمد صادق حائری شیرازی2ـ ناصر مکارم شیرازی3ـ منیر الدین حسینی شیرازی 4ـ محمد رضا بروجردی 5ـ سید محمد امام ، کاندیداهای جامعه روحانیت در این استان: محی الدین فاضل هرندی ، سید علی محمد دستغیب، سید محمد هاشم دستغیب بودند.

ایلام: عبدالرحمن حیدری. سیستان و بلوچستا: 1ـ سید مهدی عبادی 2ـ محمد اسحاق مولوی مدنی. کردستان: 1ـ حسین علی رحانی 2ـ عبدالله محمدی. گیلان: 1ـ عباس محفوظی 2ـ مختار امینیان فتیده 3ـ محمد ایمانی که جامعه روحانیت مبارز، زین العابدین قربانی را معرفی کرد. بوشهر: محمد یزدی چهارمحال و بختیاری: ابراهیم امینی. هرمزگان: علی اکبر مسعودی .کهکیلویه و بویر احمد: قربانعلی شهمیری. (19)
البته جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در روزهای آخر طی دو اطلاعیه جداگانه ابتدا از شیخ ابوالفضل خوانساری امام جمعه اراک در استان مرکزی و عبدالله محمدی از علمای اهل سنت برای استان کردستان حمایت می کند.(20) و در اطلاعیه دیگری همان طور که قبلا اشاره شد از کاندیداتوری سید مجید مهاجری (ایروانی ) برای استان تهران حمایت کرد.(21)
به دنبال اعلام اسامی کاندیداهای جامعه مدرسین برخی از نامزدهای منفرد در نقاط مختلف انصراف داده و در حمایت از جامعه مدرسین کنار رفتند. در استان زنجان آقایان سید مجتبی موسوی و سید حسین ناصری ضمن انصراف از حضور در انتخابات در نامه ای به ستاد انتخابات استان اعلام کردند: رای خود را به سه نفر کاندیدای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم می دهد.(22) روز 19 آذر ماه 1361 مردم در انتخابات شرکت کردند و حضور چشمگیر به منصه ظهور گذاشتند در این دوره از انتخابات حدود هیجده میلیون نفر به پای صندوقهای رای حاضر شدند و از میان 83 نماینده مجلس خبرگان 76 نفر به مجلس راه یافتند. در 24 مرداد 1362 مجلس خبرگان رهبری با پیام امام خمینی افتتاح شد. آیت الله علی اکبر فیض(مشکینی) به ریاست مجلس برگزیده شد. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که مشکینی در سالهای پایانی عمر خود ریاست آن را برعهده داشت در انتخاب هیأت رئیسه خبرگان اول، مرحوم آیت الله آذری قمی را نامزده کرده که در برابر 45 رای مشکینی، تنها موفق به کسب 13 رای شد. دیگر کاندیدای ریاست نیز آیت الله خزعلی بود که شش رای به دست آورد. هاشمی رفسنجانی نیز با کسب 38 رای توانست در برابر مرحوم آیت الله ربانی املشی با 21 رای و آیت الله یوسف صانعی با 5 رای پیروز شده و نایب رئیس مجلس خبرگان رهبری اول شود. حضرات آیات محمد مؤمن و حسن طاهری خرم آبادی نیز منشی هیأت رئیسه شدند.(23)

منابع و ماخذ:
1ـ سید محسن صالح، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم از آغاز تا کنون، ج2، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی،1385، ص583.
2ـ صورت مذاکرات و مصوبات جامعه مدرسین، 3/1/1361.
2ـ همان، 11/1/1361
4ـ  خاطرات علی اکبر هاشمی رفسنجانی، پس از بحران، ص 48ـ 47
5ـ روزنامه جمهوری اسلامی 2/9/61
6ـ صورت مذاکرات و مصوبات جامعه مدرسین،19/1/61
7ـ همان، 20/1/61
8ـ همان، 23/1/61
9ـ خاطرات علی اکبر هاشمی رفسنجانی، پیشین، ص93.
10ـ صورت مذاکرات و مصوبات جامعه مدرسین، 17/2/61
11ـ همان 14/3/61
12ـ خاطرات علی اکبر هاشمی رفسنجانی، پیشین،ص294.
13ـ روزنامه جمهوری اسلامی، 13/8/61
14ـ خاطرات علی اکبر هاشمی رفسنجانی، پیشین،ص298.
15ـ صالح، پیشین، ص509.
16ـ خاطرات حجت الاسلام ناطق نوری، تدوین مرتضی میردار، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385، ص64ـ 63.
17ـ صورت مذاکرات و مصوبات جامعه مدرسین، 27/8/61
18ـ روزنامه جمهوری اسلامی، 11/9/61
19ـ همان16/9/61
20ـ همان، 11/9/61
21ـ روزنامه کیهان17/9/61
22ـ روزنامه جمهوری اسلامی16/9/61
23ـ «روند شکل گیری اولین دوره مجلس خبرگان رهبری»، مجله حکومت اسلامی، شماره 28، تابستان 1382.