کتاب " نقش روحانیت  شیعه در پیروزی انقلاب اسلامی"، را می توان تلاشی نو در جهت بازشناسی و تحلیل علل وقوع وپیروزی انقلاب اسلامی ایران دانست. احمد نقیب زاده نویسنده ی کتاب ، متولد 1332 و دارای دکترای مطالعات سیاسی از دانشگاه «نانتر» فرانسه است  و سابقه ی مدیرگروهی علوم سیاسی در دانشگاه های تهران و تربیت مدرس را دارد و از سال 78 تا 80  نیز مدیر گروه علوم سیاسی  مرکز گفتگوی تمدن ها بوده است . وی 40 مقاله به زبان های فارسی ، فرانسوی و انگلیسی در حوزه ی علوم سیاسی و روابط بین الملل تالیف کرده است .

محوریت این کتاب، بررسی نقش نهاد روحانیت و کارکرد های آن در طول تاریخ شیعیان در ایران است.در واقع ،پس از سیری کوتاه بر تاثیر این سازمان در دوران های متعدد حیات سیاسی ایران،از صفویه تا سال 1342، به صورت موشکافانه تر به واکاوی تاثیر این نهاد در طول سال های 1342 تا 1357 و پس از آن تا پایان 8سال دفاع مقدس می پردازد.

اعتلای مذهب شیعه،به سطح مذهب ملی و رسمی باتولد روحانیت شیعه همراه بود واز این زمان(صفویه)یک طبقه مذهبی واقعی شکل میگیرد که رابطه آن با دولت تا امروز  یکی از عوامل اساسی تحلیل زندگی سیاسی ایران بوده است.

نقش اجتماعی روحانیون در یک کلام خلاصه ، عبارت است از«پاسداری فرهنگ ملی» و قدرت اجتماعی آن ها در یک کلام عبارت است از« نیروی بسیج گر جامعه».

روحانیت ایران در واقع اولین پایگاه جامعه مدنی،اولین ضد قدرت(در برابر قدرت دولت) وتا اوایل قرن 20،بیدارترین قشر جامعه بودند.

 انقلاب به منزله نوع خاصی از منازعه سیاسی،دسته کم از سه ویژگی (خشونت،بسیج توده ای و مجهز بودن به یک ایدئولوژی)برخوردار است. نقش روحانیت در بسیج سیاسی مردم به سال های پیش از انقلاب برمی گردد،که این نقش به طور چشمگیری در سال های بین 1342 تا پیروزی انقلاب افزایش یافته بود.تاریخ معاصر ملت ایران،شاهد پنج حرکت بارز سیاسی- اجتماعی با محوریت روحانیت بوده است:قیام تنباکو،انقلاب مشروطه،جنبش ملی کردن صنعت نفت،قیام 15خرداد وبالاخره انقلاب اسلامی.حضور گسترده مردم با انگیزه دینی از یک سو و حضور مراجع،علما و چهره های مذهبی در سطوح رهبری از سوی دیگر،از مشخصه های بارز جنبش های مذکور است.نباید از یاد برد که ویژگی «سازمانی» روحانیت در ایران از عوامل سرنوشت ساز جنبش های مردمی ایران بوده است.

کتاب مذکوردر ابتدا به رهبری امام خمینی (ره)،به عنوام مهم ترین مرجع روحانیت-پس از سال 1342- اشاره کرده است در نتیجه  قیام 15 خرداد که رهبری امام خمینی به تثبیت رسید، مساجد به کانون های مقاومت تبدیل گشت و به ایجاد شکاف ترمیم ناپذیر روحانیت و حکومت منجر شد.

این کتاب محور اصلی بحث امام خمینی در احیای اندیشه دینی رادر مبارزات سیاسی واقعه عاشورا دانسته و پس از آن  به تاثیر کتاب "ولایت فقیه" اشاره کرده است.سپس، نقش ایشان در سازمان دهی روحانیت رامورد بررسی قرار داده است.تا پیش از این دوره، روحانیت شیعه در طول تاریخ با حکومت های غیر دینی و عمدتا ظالم در گیر بوده است ؛ اما این در گیری سازمان دهی شده نبود،و بیشتر حرکت توده واری بود که چند عالم دینی آن را هدایت می کردند.اما سخنان امام تفکر تازه ای در میان روحانیون به وجود آوردبه طوری که روحانیت غیر سیاسی در دهه های چهل و پنجاه کاملا سیاسی شدند.

از اقدامات دیگر  امام خمینی این بود که به دو دلیل همه گروه های سیاسی را به پیروی از روحانیت تشویق نمود:یکی حرکت انقلابی و  ایستادگی بی چون وچرا در برابر قدرت حاکم و دیگری نشان دادن توان بسیج گروه ها و توده ها که در توان هیچ گروه دیگری نبود.نویسنده وجه ممیز حرکت امام خمینی نسبت به سایر علما و مراجع تقلیدرا سیستمی بودن آن دانسته است.در نتیجه مردم تدریجا با پیام های امام خمینی همراه شدند.

وی در ادامه به نقش روحانیت شیعه به عنوان ادامه دهنده راه امام- پیش و پس از وقوع پیروزی انقلاب اسلامی- اشاره می کند.

·         پیش از وقوع انقلاب

 در آن زمان روحانیت به وسیله ابزارهایی که در اختیار داشت، گام های موثری در بسیج توده های مردم و روشنگری آنان برداشت.مسجد عامل اصلی بسیج تجار و بازار بود.در واقع عمده ترین ابزار روحانیت برای رابطه با اقشار مختلف مردم مساجدو  منابر بودند. هم چنین استفاده از مراسم مذهبی دارای دو ویژگی خاص بود که روحانیون می توانستند به منظور مبارزه از آن استفاده کنند؛ اول این که پوشش مراسم مذهبی برای فعالیت های  سیاسی از یک طرف عامل مخفی سازی فعالیت بود و از طرف دیگر برخورد ماموران رژیم با آن را تقریبا غیر ممکن می کرد ودوم این که درهر مراسم مذهبی مردم بدون دعوت و برای اجرای مراسم  حضور می یافتندکه این فرصت خوبی برای برانگیختن توده ها و پخش اعلامیه بود.

 ایدئولوژی هایکی از ابزارهای اصلی بسیج سیاسی در انقلاب ها هستند.ایدئولوژی انقلاب اسلامی از یک سو در بردارنده طرد و نفی ارزش های حاکم بر جامعه گذشته ایران،به ویژه از نظر فرهنگی و اخلاقی بود و از سوی دیگر،در بردارنده ایده و آرمان تاسیس سامان سیاسی جدید مبتنی بر ارزش ها و اصول اسلامی بود که توسط رهبران و ایدئولوگ های انقلاب اسلامی مطرح شد. مخالفت مسالمت آمیز به صورت مقاومت منفی،از عمده ترین روش های مبارزاتی روحانیون محسوب می شد.روش هایی نظیر اعتصاب،تعطیل نمودن نمازجماعت،تعطیل نمودن دروس حوزوی و تعطیلی بازارها از جمله مهم ترین شیوه ها بود.

·         پس از انقلاب

در این جا این سئوال مطرح می شود که آیا انقلاب اسلامی از ابتدا با هدف حاکمیت گروه خاصی به نام روحانیت به وجود آمد یا این که با هدف با سرنگونی رژیم طاغوت واحیای ارزش هایی نظیر آزادی وعدالت وغیره شکل گرفت؟

امام هیچ گاه به طور مستقیم به حاکمیت صرف روحانیت اشاره نکرد. روحانیت در ظهور و سقوط دولت بازرگان که دولت دوره انتقالی بود،نقش مهم و برجسته ای ایفا نمود؛به طوری که این دولت را که دولتی میانه رو بود،حمایت و پشتیبانی نمود؛اما زمانی که احساس کرد این دولت با اهداف انقلابی سازگاری کافی ندارد، از این حمایت دست برداشت وبدین ترتیب زمینه برای ورود طیف جدیدی از نیروهای انقلابی تر و خصوصا برخی از روحانیون به قدرت سیاسی فراهم شد.

·         در دوران جنگ

روحانیت برای کنترل اوضاع،بلافاصله اقدام به تشکیل نیروی نظامی مردمی یعنی بسیج نمود ونقش موثری در روشنگری توده ی مردم و تشویق آنان به جنگ و دفاع داشت.حضور روحانیت در جبهه را از دوبعد می توان بررسی نمود: اول،از بعد حضور رزمی و نظامی در کنار سایر اقشار مردم.دوم، از بعد حضور تبلیغی روحانیت و نقش آن ها در افزایش روحیه.