رژیم بعث عراق در 31 شهریور سال 1359 به طور ناگهانی به خاك ایران تجاوز نمود. اگرچه از مدتی پیش از این تاریخ برخی درگیری های مرزی میان دو كشور روی داده بود، لیكن ایرانیان آمادگی لازم برای چنین اقدام تجاوزكارانه ای را نداشتند. با این حال نیروهای انقلابی به سرعت تلاش نمودند تا از خاك ایران دفاع نمایند. اقدام عراق در حمله به ایران، حركتی نا بخردانه بود. زیرا صدام نتوانست این واقعیت را درك نماید كه به یك رژیم انقلابی نمی بایست حمله كرد. زیرا در فضای انقلاب و آرمان ها و ایده ال های آن و در جهت دفاع از آنها همه مردم به دفاع برخواهند خواست. اگر حاكمان سیاسی وقت عراق تاریخ جهان را مطالعه می نمودند و برگ هایی از تاریخ انقلاب فرانسه را خوانده بودند، هرگز به ایران حمله نمی كردند. بخصوص كشوری كه انقلاب آن، رنگ و بویی مذهبی داشته باشد.

جنگ هشت ساله عراق علیه ایران، اگرچه خسارات جبران ناپذیری را برای ملت و دولت جمهوری اسلامی ایران به بار آورد، لیكن در كنار همه آن مصیبت ها، فرصت هایی را نیز در اختیار رجال سیاسی ایران قرار داد تا بتوانند تصویری مثبت از رژیم جمهوری اسلامی را به ملت هایی دیگر نشان دهند. در این نوشتار در پی آن هستیم تا به طور كلی و مختصر به برخی از عواملی كه باعث ارائه چهره ای خوب از جمهوری اسلامی شد، بپردازیم.

برتری ایران از لحاظ كیفیت نیروی انسانی

اگرچه ایران از جمعیت بیشتری نسبت به عراق برخوردار بوده است، اما  سیاستمداران عراقی تلاش نمودند تا با وارد كردن نیروهای خارجی بر این مشكل خود فائق آیند. عراق این امكان را داشت كه با گرفتن مزدوران خارجی (بشتر از مصر) چه برای نیروهای مسلح  و چه به عنوان نیروی كار به مشكل نیروی انسانی خود چیره شود. آمار های مربوط به میزان نیروهای مزدوری كه از خارج از كشور به عراق پیوستند در نشریات و رسانه های كشورهای غربی منتشر شده است. به عنوان مثال تعداد مهاجران و كارگران مصری كه به عراق آمده بودند، بر اساس برخی آمارها در ابتدا و در حین جنگ به چیزی بیش از سه میلیون نفر می رسد. عراق تعداد بسیاری از آنان را مجبور كرد تا در طول جنگ در جبهه ها حضور یابند. بر اساس برخی از اخبار تعداد این افراد حدود 30 هزار نفر بود و باقی نفرات كه متجاوز از دو میلیون نفر بودند، در تامین نیروی انسانی مورد نیاز عراق، چه در داخل نیروهای مسلح و چه در سایر زمینه ها، كمك فراوانی به حساب می آمدند]1[. حضور نیروهای خارجی و به طور ویژه اعراب در تمامی حوزه ها و بخش های نظامی ارتش بعث عراق مشهود بود. آنچنان كه در میان اسرای ارتش عراق كه به دست ایرانیان افتادند، حتی سرباز اردنی نیز حضور داشت. این مسئله در حوزه های تخصصی تر نیز مشهود بود، چنانكه خلبان یكی از جنگنده های عراقی كه هواپیمایش بدست نیروهای ایرانی ساقط شده بود و خودش نیز اسیر شده بود، ملیتی مصری داشت.

با همه این احوال آنچه سیاستمداران حاكم در رژیم بعث عراق كمتر به آن اندیشه بودند، فضای خاصی بود كه در میان نیروهای ایرانی وجود داشت. تجاوز عراق به ایران حدودا 17 ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بود. با پیروزی انقلاب اسلامی و رهبری امام خمینی(ره) و شور انقلابی در ایران نیروهای بیشتری جذب سپاه پاسداران و به طور كلی نیروهای مسلح ایران شدند]2[. این مسئله عملا موجب شد تا نگرش نیروهای ایرانی به این جنگ شكل خاصی به خود بگیرد. مفاهیمی چون ایثار، فداكاری و گذشت باعث شد تا نیروهای ایرانی در راه دفاع از وطن بی مهابا روبروی دشمن بعثی خود بایستند. از این لحاظ می توان گفت كیفیت نیروهای انسانی ایران بسیار بیشتر از ارتش عراق بوده است.

ایستادگی در برابر ابرقدرت های جهان

انقلاب اسلامی ایران در شرایطی به پیروزی رسید، كه حمایت هیچ یك از ابرقدرت های جهانی را با خود به همراه نداشت. رابطه با آمریكا در بدترین شرایط ممكن خود قرار داشت. ایدئولوژی شوروی صریحا مورد انتقاد قرار می گرفت.جدای از این امام خمینی(ره) به صراحت اعلام می نمود كه جمهوری اسلامی از منزوی شدن نمی هراسد و برعكس به دنبال آن است كه ایران كشوری مستقل باشد.]3[اینگونه بود كه ایران تمایلات كشورهای شرق و غرب را برای حمایت از ایران رد نمود.

اگرچه روس ها تلاش نمودند تا در جنگ ایران و عراق سیاست بی طرفی را در پیش بگیرند، اما با توجه به سیاست ضد كمونیستی جمهوری اسلامی كه بر محور دین استوار بود و همراهی همیشگی شوروی با عراق تا پیش از جنگ، عملا همراهی این دو كشور با هم مسلم بود. «به موجب معاهده دوستی 1972 هر دو كشور با یكدیگر ارتباط نزدیكی داشتند. اتحاد جماهیر شوروی همچنان بیشتر تسلیحات عراق را تامین می كرد. از این رو عراق برای شوروی یك نعمت بود، در حالی كه ایران چنین نبود ....]بعلاوه[ هرگونه تصمیم برای پشتیبانی از ایران به بهای كاهش نفوذ شوروی در عراق تمام می شد و ... كشورهای حامی عراق را از شوروی دور می كرد».]4[ موضع آمریكا نیز كه در مقابل ایران مشخص بود. با پیروزی انقلاب اسلامی، آمریكا یكی از مهمترین متحدین خود را در منطقه خاورمیانه از دست داد. آمریكایی ها در برخی مواقع به طور مستقیم در جنگ دخالت می نمودند. حمله به اسكله های ایرانی، هواپیمای مسافربری ایران و تاسیسات نفتی از جمله موارد دخالت مستقیم آمریكا برای پایان دادن به جنگ، در شرایطی كه ارتش عراق به شدت ضعیف شده بود، است.

در جبهه غرب تنها آمریكا نبود كه از رژیم بعث حمایت می نمود. فرانسه هواپیماهای میراژ خود را به صورت كرایه ای در اختیار صدام قرار داد. آلمان تسلیحات شیمیایی بسیاری به رژیم بعث فروخت و ....كشورهای عربی نیز عمدتا، به طور قاطعانه و رسمی از رژیم بعثی عراق حمایت می نمودند. این حمایت فراتر از اعلام موضع و به صورت حمایت  مالی و لجستیكی بود.

بنابر آنچه گفت شد، حكومت انقلابی ایران در برابر مجموعه ای از كشورها می جنگید و در این میان تنها برخی از كشورها همچون سوریه دست یاری به سوی جمهوری اسلامی دراز نمودند. بنابراین ایستادگی ایران در برابر این كشورها و مجهزترین سلاح های آن زمان و از دست ندادن ذره ای از خاك ایران چهره ای مقاوم، پر توان و قدرتمند از ایران به نمایش گذاشت. به طوری كه در همان ابتدای جنگ و در شرایطی كه هنوز نیروهای ایرانی برای رویارویی با عراق انسجام نیافته بودند، به شكل عجیبی روبروی ارتش این كشور ایستاده بودند، به طوری كه روزنامه فایننشال تایمز در خبری تحت عنوان "مقاومت شگفت انگیز ایران"  نوشت كه : «نیروهای مسلح به هم ریخته ایران مقاومت شدیدی كه گاهی شگفت انگیز است، از خود نشان داده اند...»]5[

سلاح های شیمیایی و مظلومیت ایران

در طول هشت سال  جنگ تحمیلی، رژیم بعث عراق بارها و بارها از سلاح های شیمیایی بر علیه جمهوری اسلامی ایران و مردم كرد استفاده نمود. استفاده عراق از سلاح شیمیایی كمی بعد از فتح خرمشهر توسط ایران آغاز شد. اما به طور گسترده، برای اولین بار در عملیات خیبر (جزایر مجنون سال 1362) بود كه بعثی ها از این نوع از سلاح ها استفاده نمودند. علاوه بر پیگیری های ایران و  قطعنامه سازمان ملل، عراق در عملیاتهای بدر و والفجر 8 نیز به استفاده از سلاح های شیمیایی ادامه داد. جالب این كه شورای امنیت سازمان ملل در دو قطعنامه اول خود، اگرچه استفاده از سلاح های شیمیایی را محكوم كرد، اما هیچ نامی از عراق به عنوان استفاده كننده از این سلاح ها نبرد. پیگیری های بیشتر ایران و اعزام پیاپی بازرسان سازمان ملل به ایران، مصاحبه آنها با مصدومان استفاده از سلاح شیمیایی، مصاحبه با اسرای جنگی عراق در ایران و ... ثابت نمود كه عراق از سلاح شیمیایی استفاده می كند. اینگونه بود كه شورای امنیت در بیانیه 21 مارس 1986 برای اولین بار صراحتا استفاده عراق از سلاح های شیمیایی را محكوم كرد. «فروردین 1366 را باید اوج حملات شیمیایی رژیم جنایتكار عراق علیه رزمندگان و حتی غیرنظامیان بی‌دفاع ایرانی نامید. این تهاجم سنگین در منطقه عملیاتی كربلای 8 (شرق بصره) آغاز شد و با ارسال موشكهای كاتیوشای حاوی گازهای اعصاب به سوی «مركز تصفیه آب خرمشهر» كه باعث شهادت و مصدومیت بسیاری از كارگران بومی این منطقه شد، ادامه یافت».

«اما گزارشات و بیانیه‌های سازمان ملل، تنها سند اثبات این جنایت نیست؛ چرا كه بارها و بارها سران كشورهای متحد صدام، به استفاده‌ی این رژیم جنایتكار از سلاح‌های شیمیایی اعتراف كرده‌اند كه برای نمونه می‌توان به اعتراف دولت آمریكا در كنفرانس خلع سلاح سازمان ملل متحد به استفاده‌ی عراق از سلاح شیمیایی و یا انتشار گزارش گروه حقوق بشر پارلمان انگلیس كه كاربرد سلاح‌های شیمیایی توسط عراق در جنگ با ایران را تائید می‌كرد، اشاره نمود».]6[

استفاده از سلاح های شیمیایی بیش از هرچیز مظلومیت مردم ایران را نشان داد. همچنین تقابل جمهوری اسلامی از طریق كانال های قانونی و عدم استفاده از سلاح های شیمیایی در برابر عراق به خوبی بیانگر این مسئله بود كه ایران نگرش ماكیاولیستی در عرصه بین المللی را رد می كند. نكته مهم اینكه برخی كشورهای قدرتمند كه اقدام به محكوم كردن عراق نموده بودند، خود كشورهایی بودند كه این تجهیزات را در اختیار عراق قرار داده بودند.

نتیجه جنگ  و حقانیت ایران

سرانجام پس از چند سال از پایان جنگ ایران و عراق، سازمان ملل توانست مسئول جنگ را مشخص سازد. خاویر پرز دكوئیار، دبیركل وقت سازمان ملل متحد در تاریخ ۱۱ دسامبر ۱۹۹۱ در گزارشی به شورای امنیت عراق را آغازگر جنگ معرفی نمود. این گزارش بر اساس قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت تهیه شده بود.  قطعنامه ۵۹۸ كه در تاریخ ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷ بر اساس فصل هفتم اساسنامه سازمان ملل صادر شد، ایران و عراق را ملزم به آتش بس فوری كرد. بر اساس بند ۶ این قطعنامه، شورای امنیت از دبیركل سازمان ملل خواست كه پس از مشورت با ایران و عراق، كمیته‌ای متشكل از افراد بی‌طرف را برای تعیین مسئولیت ناشی از جنگ تعیین كند. تعیین كمیته مزبور و گروه متخصصان به دلیل عدم توافق طرفین مخاصمه و خصوصا اشكال تراشی‌ های عراق به فوریت صورت نگرفت.]7[ اما سرانجام پس از پایان جنگ عراق و كویت این شرایط مهیا شد.

چند هفته پس از ارائه گزارش دبیركل به شورای امنیت در مورد خسارات كویت در جنگ این كشور با عراق، در ماه مه ۱۹۹۱ هیاتی از سوی دبیركل برای تعیین خسارات ایران به تهران آمد. این هیات خسارات مستقیم ایران را حدود ۱۰۰ میلیارد دلار تخمین زد. البته این كه این رقم با خسارت واقعی ایران چقدر فاصله دارد، خود جای بحث دارد.

علاوه بر گزارش روشن دبیركل سازمان ملل متحد، دیوان عالی بین‌المللی لاهه نیز در بند ۲۳ رای مورخ ۶ نوامبر ۲۰۰۳ در قضیه مربوط به سكوهای نفتی ایران در خلیج فارس تاكید داشت كه درگیری میان ایران و عراق در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ هنگامی كه نیروهای عراقی وارد بخش‌های غربی ایران شدند آغاز شد. دیوان ورود نیروهای عراقی به خاك ایران را به عنوان شروع جنگ یك واقعیت تاریخی می‌داند.]8[ همه آنچه گفته شد به خوبی روشن می كند كه ایران به طور ناجوانمردانه مورد تجاوز نیروهای ارتش بعثی عراق قرار گرفته و هدفش از جنگ چیزی جز دفاع از خاك، مال و ناموس مردمش نبوده است.

جمع بندی

در این نوشتار در تلاش بودیم تا نشان دهیم هشت سال دفاع مقدس خود فرصتی بود برای نشان دادن چهره مثبتی از انقلاب اسلامی است. چهره مثبت از ارتش و سپاه ایران خود به مثابه نشان دادن الگویی از دفاع در برابر دشمن است. آنچه مسلم است اینكه روایت از هشت سال دفاع مقدس در رسانه های مختلف خود می تواند فضایی برای نشان دادن چهره ای مثبت از جمهوری اسلامی باشد. بنابراین طبیعی است كه لازم است در عرصه های گوناگون فرهنگی تلاش كنیم تا دفاع مقدس را به تصویر بكشیم.

بخصوص اینكه رویارویی ایران در مقابل عراق را می توان به نوعی رویارویی در برابر امپریالیسم بین الملل دانست. زیرا در جنگ میان ایران و عراق، كشورهای ابرقدرت و بسیاری از كشورهای منطقه از همه جهت پشتیبان عراق بودند. می توان گفت ایران یك تنه در برابر بسیاری از قدرت ها ایستاده بود. شور انقلابی و تلاش برای بر هم زدن نظم بین المللی كه مبتنی بر ظلم برخی كشورها بر برخی كشورهای دیگر بود، پشتوانه این دفاع بود.

منابع:

1-عبدالحلیم ابغزاله:جنگ عراق و ایران، ترجمه: نادر نورشاد، تهران، مركز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1380،ص 67-68

2- همان، ص 68

3-رالف كینگ و افرایم كارش، جنگ ایران –عراق: پیامدهای سیاسی، تحلیل نظامی،ترجمه: سید سعادت حسینی دمابی، تهران، مركز اسناد دفاع مقدس، 1387، ص 64      

4-همان، ص 98-99

5-  جنگ ایران و عراق از نگاه مطبوعات جهان(اولین گام های تجاوز)، جلد دوم، تهران، انتشارات شكیب، 1387، ص 95

6- http://www.bashariat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5252:

7-http://golhayekhofte.blogfa.com/post-46.aspx

8-همان