روزنامه ها از جمله مهمترین عوامل تاثیرگذار در آگاهی بخشی به مردم هستند. بنابراین در جوامعی كه آگاهی مردم از سطح نازلی برخوردار است، روزنامه ها می توانند، سطح درك جامعه را افزایش دهند.  ایران در زمان قاجار اینچنین جامعه ای بود. از جمله مهمترین روزنامه هایی كه در دوره پیشامشروطه نقش اساسی در آگاهی بخشی به مردم داشت و  نامی ماندگار از خود به جا گذاشت، روزنامه «اختر» است. در این بخش از سلسله مقالات «نشریات تاریخ ساز» در پی آن هستیم تا این نشریه را مورد بررسی قرار دهیم و نقش آن را در تاریخ معاصر ایران بازگو كنیم.

روزنامه اختر: نشریه ای از سرزمین عثمانی

آنگونه كه از گزارشات تاریخی در زمان مورد نظر بر می آید ، در دوره انتشار پرورش ایرانیان زیادی در سرزمین استانی می زیستند. از این رو لزوم وجود یك روزنامه فارسی در این سرزمین مشهود بود. مطابق آمارهای سفارت ایران ، تعداد ایررانیان ساكن در منطقه آناتولی(به استثنای بخش اروپایی عثمانی) ده هزار و هشتصد نفر بودند كه در تركیه امروزی ( بدون در نظر گرفتن  استانبول) در بیروت، سوریه و .. اقامت داشتند.]1[ به جز این عامل مسئله دیگری كه وجود داشت این است كه «زبان فارسی در عثمانی تا زمان سلطان محمود خان ثانی زبان دوم دربار و طبقه راقیه عثمانی شمرده می شد و هر ادیب و نویسنده فاضل عثمانی فارسی را در حد زبان تركی از جهت خواندن و نوشتن می دانست. بنابراین انتشار روزنامه فارسی می بایستی خیلی زوتر از این در اسلامبول صورت می گرفت».]2[  بنابراین ترویج زبان فارسی از دیگر دلایل حمایت از انتشار اختر توسط دولت ایران بود.]3[سومین دلیلی كه لزوم انتشار اختر و حمایت دولت ایران را از آن را لازم می داشت، مطالبی بود كه روزنامه های عثمانی علیه ایران می نوشتند و می بایست یك روزنامه ایرانی حضور می داشت تا به این اتهامات پاسخ گوید. اینگونه بود كه در ابتدا دولتمردان ایرانی با انتشار یك روزنامه در این سرزمین موافقت كردند، روزنامه ای كه البته به طور خصوصی اما با حمایت های مالی دولت منتشر می شد، اما بعدها بلای جان استبداد ناصری شد.

مدیر روزنامه اختر میرزا طاهر تبریزی بود و سردبیر آن نیز حاجی میرزا مهدی اختر بود. نكته جالب اینكه هر دو نفر پیش از انتشار اختر تاجر بودند.]4[ تمام دلایل گفته شده باعث شد تا دولت ایران در ابتدای انتشار اختر به یاری آن بشتابد. یكی از كسانی كه در این میان بسیار به یاری روزنامه شتافت، معین الملك سفیر ایران در عثمانی بود. او در اصل فردی اصلاح طلب بود از سال1290 به عنوان سفی ایران در عثمانی انتخاب شد و تا سال 1308 در این سمت باقی ماند. یكی از خدمات بزرگ وی نامه نگاری های متعدد او با دولت ایران بود كه باعث شد تا دولت ایران كمك های فراوانی به روزنامه اختر بكند. 16 سال از 22 سال انتشارز اختر در زمان این سفیر روی داد.]5[

اولین شماره روزنامه اختر در تاریخ 16 ذیحجه 1292 منتشر شد. این نشریه به مدت 22 سال قمری و بیست سال میلادی در استانبول در بین سال های 1254 تا 1275 شمسی، 1292 تا 1313 قمری و 1875 تا 1996 میلادی منتشر شد.]6[

روزنامه اختر در چاپخانه ای منتشر می شد كه میرزا محمد طاهر تبریزی پیش از انتشار اختر آن را تاسیس كرده بود. در این چاپخانه علاوه بر اختر كتاب های بسیاری به زبان فارسی منتشر می شد. اداره اختر در محله «خان والد» بود.این محله محل تجمع و اسكان ایرانیان مقیم استانبول بود. طبق آمارهای موجود 788 نسخه از روزنامه برای مشتركین آن ارسال می شده است.

شكل و محتوای روزنامه اختر

شكل و محتوای اختر در طول انتشار بیست ساله آن صعود و نزول داشته است. ترتیب انتشار، عناوین و موضوعات مطالب در همه شماره های آن به یك شكل نبوده است. حتی تیتر عنوان نشریه نیز در طول زمان انتشار آن به دو شكل متفاوت بوده است. در سال های ابتدا و بیشتر زمان انتشار آن به شكل نستعلیق كلمه «اختر» در بالای میانه بالای صفحه درج می شده است. اما در شماره های سال های واپسین نشریه دو كلمه اختر تو در تو و به شكل قرینه به عنوان لگو قرار گرفت. در زیر عنوان نیز سال انتشار (1292) درج می شد و در زیر آن كلمه اختر به زبان فرانسه نوشته می شد: L’AKHTER

مندرجات اختر در شماره واپسین آن به این شرح بود:«سیاسی- خبرهای تلگرافی- توجیهات- نشان- عواطفبنه ملوكانه- حجاج-چین-  شدت حرارت- قضا- حریق- كوه آتش فشان- مكتب رشدیه تبریز- ظهور ناخوشی-  زلزله-فنون-آمریك- اعلان-صرافیه. اختر در سمت چپ لگوی خود تعرفه سالیانه خود را در بلاد «اسلامبول، عثمانیه، ایران، هندوستان، روس و قفقاز، اروپ و عربستان» آورده است.

اختر در ابتدا هر هفته به استثنای روزهای جمعه و یكشنبه منتشر می شد. پس از مدتی هفته ای دوبار منتشر می شد و پس از آن انتشار خود را به هفته ای یك بار محدود كرد. در میان نویسندگان اختر نام های مطرحی را می توان ددید. از جمله مهمترین این نویسندگان می توان به میرزا یوسف مستشارالدوله، میرزا حسین خبیر الملك، میرزا حبیب اصفهانی، میرزا آقاخان كرمانی، احمد روحی، علمیمحد خان كاشانی ناشر پرورش و طالبوف اشاره نمود.

در زمان انتشار روزنامه اختر، «استانبول پایتخت جهان اسلام و مركز تحول و تفكر جدید در جهت مدرنیزه شدن.... این شهر به نوعی مركز كسانی بود كه در اندیشه نوآوری در اسلام بودند. به تعبیری می توان گفت كه استانبول مركز فرهنگی جهان اسلام بود.»]7[ از این رو  اختر نیز به شدت متاثر از پیشرفت مغرب زمین است. اختر در بررسی و تبیین نقش دولت و مردم در اقتصاد شدیدا متاثر از لیبرالیسم اقتصادی اروپای آن روز است. به همین دلیل است كه دو پیشنهاد به دولت ایران ارائه میدهد. نخست از دولت می خواهد برای سرمایه گزاری های خصوصی امنیت لازم را ایجاد نماید. دوم اینكه خواستار عدم دخالت دولت در فعالیت های اقتصادی می شود.]8[

علاوه بر این نگاه اقتصادی، دیدگاه سیاسی اختر نیز رویاروی استبداد شرقی ناصر الدین شاه بود. یكی از بحث هایی كه اختر در مدت 20 سال انتشار خود دنبال می كرد، موضوع جمهوریت است. در اختر به محاسن جمهوریت اشاره می شد و توضیح داده می شد كه نظام جمهوری نظامی بسیار مطلوب است مشروط به اینكه مردم آگاهی لازم را داشته باشند. به همین دلیل است كه پس از طرح این مسئله در مورد ضرورت آموزش و پرورش یا تعلیم و تربیت بحث می كند.]9[

علاوه بر این روزنامه اختر كه 32 سال پیش از انقلاب مشروطه منتشر می شد، جایگاه ویژه ای در ایجاد تفكر پارلمانی داشت. این نشریه در كنار نظریه پردازی از انواع مجالس گوناگون در كشورهای مختلف نظیر مجلس شورا، مجلس سنا؛ شورای شهر و ... سخن به میان می آورد.]10[ اختر همچنین توجه ویژه ای به مساوات و قانون و اجرای آن برای به ثمر رسیدن عدالت سخن می گوید كه نتیجه عدالت نیز امنیت است.]11[

اهمیت روزنامه اختر در تاریخ معاصر ایران

از آنجا كه روزنامه اختر در سرزمین عثمانی منتشر می شد، اصلاحات صورت گرفته در این كشور مورد توجه اختر قرار می گرفت. یكی از مراحل اصلاحات در عثمانی جنبش تنظیمات بود كه جنبه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. «دولتمردان عثمانی با مشاهده بحران ها و عقب ماندگی عثمانی برای جلوگیری از هم پاشیدن امپراتوری عثمانی چاره را در اصلاحات می بیند و سرانجام فرمان تنظیمات را در سال 1856 صادر می كند. این فرمان حاوی حقوقامنیت جان، مال، ناموس برای اتباع مسلمان و غیر مسلمان عثمانی بود. سرانجام در سال 1876 به علت جوابگو نبودن این اصلاحات از بالا، مشروطیت اول عثمانی به وجود می آید و نخستین قانون اساسی شرق تدوین می شود.»]12[.

آنچه در عثمانی می گذشت از یك سو، وقایعی كه در غرب رخ می داد از سوی دیگر و زوال و عقب ماندگی دولت جامعه ایرانی همهم و همه دست به دست هم می داد تا روزنامه اختر تلاش نماید تا به نقد آنچه در ایران می گذشت بپردازد و  در مقابل اصلاحات عثمانی را به عنوان یك گزینه جایگزین ارائه دهد.بدین ترتیب دیگر نه تنها روزنامه اختر به كمك های دولتی توجه نداشت بلكه اصل حكومت استبدادی ناصرالدین شاه را مورد توجه قرار می داد. این مسئله به طور ویژه پس از جنبش تنباكو روی داد. «روزنامه اختر باعث تشكیل و استحكام نخستین هسته های مبارزه با استبداد دستگاه ناصری در بیرون از كشور شد و به علت انتشار مقالات آموزنده و پر مغز نفوذ آن در ایران آنچنان افزایش یافت كه چندی بعد در زمان صدارت امین السلطان پخش و مطالعه آن از سوی ناصرالدین شاه به كلی ممنوع شد.»]13[

حكومت ناصرالدین شاه تلاش می كرد تا به هر نحوه ممكن از ورود روزنامه به داخل كشور جلوگیری كند. «اگر روزنامه را در مناطق مرزی از كسی می گرفتند او را كتك می زدند و تنبیه می كردند.» با همه این احوال «روزنامه اختر با وسایل  سفارتخانه های كشورهای دیگر وارد ایران می شد. چون دولت ایران حق نداشت محموله های آنها را كنترل و بازرسی كند... گاهی هم سیاحان خارجی یعنی خیلی كمك می كردند چون دولت آنها را نیز بازرسی نمی كرد...»]14[. همین آنچه گفته شد میزان اهمیت روزنامه اختر را در روشنگری از استبداد ناصری نشان می دهد. نا گفته نماند تطبیق اندیشه های آزادی خواهانه از یك سو و افكار دینی و فرهنگ خودی از مهمترین هنرهای روزنامه اختر است. ]15[ باتوجه به ماهیت و هدف گردانندگان روزنامه اختر، این نشریه، مطبوعات ایران را از چارچوب تنگ ژورنالیسم دولتی ایران بیرون كشید و همچنین باعث تولید ژورنالیسم سیاسی- مردمی شد.]16[

روزنامه اختر از نگاه دیگران

ادوارد برون در كتاب معروف خود تاریخ مطبوعات و ادبیات در دوره مشروطیت در تشریح و توصیف اختر اینگونه می نویسد:

«...این روزنامه چنان اهمیتی در ایران كسب كرد كه كلمه اختر بموزعین اطلاق می شد و در مجامع و محافل اخبار وقایع جاری به استناد روزنامه مزبور مورد بحث قرار می گرفت. برق تمدن از صفحات اختر بر قلوب مردم می تابید و ذوق روزنامه خواندن را در جامعه این روزنامه پدید آورد. نكته عجیب آنكه اختر به مرور زمان چنان شهرتی در قفقازیه، ایران، تركیه، هندوستان، عراق و دیگر نقاط به هم زد كه در بعضی از نواحی قفقازیه مردم عوام كه روزنامه خواندن را نجس و گناه دانندخواص را كه به خواندن وزنامه مذكور اشتیاق داشتند، اختری مذهب می نامیدند و بدین طریق «اختر» را آیینی می دانستند.»]17[

همچنین «قانون» كه توسط میرزا ملكم خان ناظم الدوله در لندن منتشر می شد  و در شانزدهمین سال انتشار اختر انتشارش را آغاز نمود، در مورد این روزنامه این چنین نوشت: «روزنامه اختر به دولت و ملت ایران بیشتر خدمت می كند تا هفتاد وزیر اعظم».]18[

انتقادات وارده به روزنامه اختر

روزنامه اختر در كنار محاسنی كه داشت از برخی نقطه ضعف ها نیز برخوردار بوده است. یكی از  مشكلاتی كه اختر از آن رنج می برد، سود جویی هایی بود كه صاحب آن داشته است. میرزا طاهر در اصل یك تاجر بود و نگاه تاجر مسلكانه ای داشت. از جمله میرزا آقاخان كرمانی درباره او می نویسد: «آقا محمد طاهر پاره ای مخفی كاری ها و دزدی در مطبوعات می كند. از بس من خلاف وجدان كاری های او را دیدم ناچار او را ترك كردم، او هم مبلغی حقوق مرا نداد و حالا رابطه ظاهری و باطنی در میان نیست.»]19[

نكته دیگری كه در برخی موارد در روزنامه دیده می شد شدت و حدتی بود كه در مواضع نشریه به طور ویژه در مورد دولت دیده م شد. این مسئله در مورد رابطه نشریه و سید جمالدین اسد آبادی نیز صادق است. چاپ مطالب همراه با بغض علیه سید جمال از جمله نقاط ضعف روزنامه است. به ویژه آنكه این مطالب خارج از عرف و ادبیات مطبوعاتی و با لحن بسیار زننده ای منتشر می شد. جالب آنكه با عزیمت سید جمال الدین به عثمانی و نزدیك شدن او به سلطان عثمانی رویكرد نشریه نشریه در مورد سید جمال نیز تغییر می كند و چهره ای خوب به خود گرفت.]20[

سرانجام روزنامه اختر

اختر در طول دوره بیست سال حیات خود بارها و بارها مورد توقیف قرار گرفت و پس از مدتی مجددا منتشر شد. دولت ایران برای توقیف دائم این نشریه فشار بسیاری را به دولت عثمانی وارد می نمود. روزنامه اختر سرانجام در سال 1313 قمری توسط دولت عثمانی برای همیشه توقیف شد. بعدها وقوع انقلاب مشروطه، همان رخدادی كه اختر به دنبال آن بود، میزان تاثیرگزاری این روزنامه را نشان داد.

منابع:

1-مهرداد ابراهیمی: تحلیل محتوای 2 شماره آغازین روزنامه اختر، مجله یاد، سال 23، زمستان 1386، شماره 86، ص ص 273-274

2- سید هادی خسرو شاهی، روزنامه اختر و سید جمال الدین اسد آبادی، كیهان اندیشه، بهمن و اسفند، 1372، شماره 52،ص 136

3-یوسف ناصری، گفتگو با دكتر غلامرضا وطن دوست، روزنامه اختر: روزنامه معتدل، مجله یاد، سال 23، زمستان 1386، شماره 86 ص 51-52

4-همان

5-مهرداد ابراهیمی، همان، ص 373

6-مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران از سال 1215 تا 1357، تهران، انتشارات بهجت، 1371، ص 35

7-یوسف ناصری، همان، ص 49

8-عبدالمهدی رجائی، نقش دولت و مردم در اقتصاد از نگاه روزنامه اختر، فرهنگ اصفهان، شماره 21، پائیز 1380، ص 64

9-یوسف ناصری، همان، ص 62-63

10-عباس نصر، آزادی، قانون و مجلس در روزنامه اختر، مجله یاد، سال 23، زمستان 1386، شماره 86، ص 101

11-عبدالمدی رجائی، همان، ص 65

12- مسلم عباسی، تاثیر روزنامه اختر بر پدیده قانون خواهی در انقلاب مشروطیت، فصلنامه یاد، شماره 85، پائییز 1386، ص 107

13- گوئل كهن، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، جلد یكم، تهران، انتشارات آگاه، 1363، ص 103-104

14-یوسف ناصری، همان، ص 58-59

15-عباس نصر، همان، ص 101

16-گوئل كهن،همان، ص 105

17-ادوارد برون، تاریخ مطبوعات و ادبیات در دوره مشروطیت، جلد دوم، ترجمه: محمد عباسی، تهران معرفت، 1337، ص 146-147

18-مسلم عباسی، همان، ص 106

19-سید هادی خسرو شاهی، همان، ص 140

20- همان