سودان كشوری مهم و استراتژیك در قاره آفریقا محسوب می‌شود، ماهیت استراتژیك این كشور پهناور از آن جا ناشی می‌شود كه با هشت كشور آفریقایی همسایه است. اكثریت 28 میلیون نفری سودان (آمارگیری در سال 1993) مسلمانان هستند. (سید جوادی، 1379، 49) كه 72% جمعیت را به خود اختصاص داده‌اند، 23% هم آنیسیست (طبیعت پرست) و 5% مسیحی می‌باشند.

تا سال 1820 كه حكومت مشترك ترك و مصر بر سراسر شمال و جنوب سودان استقرار می‌یابد، اطلاعات محدودی از تاریخ و وضعیت سیاسی این كشور در دست است. (سودان ، 1368، 13) این حكومت مشترك دو كشور تركیه و مصر تا سال 1881 ادامه یافت. با سلطه انگلستان بر مصر دامنه نفوذش را تا سودان گسترش داد. ابتدائا در سودان افرادی كه خود را «مهدیون» می‌نامیدند به رهبری «محمد احمد» بر علیه انگلستان قیام كردند، اما ..... ایالات سودان در این قیام با او همكاری كردند. و اینگونه بود كه پس از 6 ماه از تصرف خارطوم توسط مهدیون ، با مرگ محمد احمد بین پیروان او اختلاف افتاد و سرانجام «عبدالله» به همراه نیروهایش كه به «انصار» معروف شدند، در سال 1891 توانستند كلیه مخالفان را سركوب نمایند. (همان ، 16 و 17) اما دیری نگذشت كه در سال 1896 در جنگ با نیروهای انگلیسی شكست خوردند و عبدالله به قتل رسید . در ادامه سلطه كامل انگلستان بر سودان نیروهای باقیمانده «المهدی» نیز در شهر «ام درمان» در جنگی با نیروهای انگلیسی شكست خورده و كاملا منهدم شدند و به این شكل انگلستان سودان را تا 60 سال تحت انقیاد كامل خود در آورد. در سال 1899 سودان به طور كامل مستعمره انگلستان گردید. (همان ، 18). در همین سال «سر ریچنالد وینگیت» در سمت فرماندار كل سودان سازمان اداری سودان را با اقتباس از تشكیلات انگلیسی پی‌ریزی كرد.

پس از استقلال مصر در سال 1922، یكی از افسران سودانی به نام «علی عبداللطیف» با همكاری مصر جنبش استقلال طلبانه‌ای را شروع كردند. در سال 1924 سرآغاز مبارزات مردم سودان علیه استعمار انگلستان به شمار می‌رود و كم كم فكر استقلال بین طبقات مختلف و دانشجویان سودانی رشد یافت. در سال 1943 حزب سیاسی «العشقاد» و حزب دیگری به نام «الامه» هر دو با هدف استقلال طلبی تأسیس شدند. با توجه به مقاومت‌ها و حركته‌ا در 19 ژوئن 1948 قانون شورای اجرایی و مجلس قانون‌گذاری تصویب شد و ا نتخابات برگزار گردید، با اینكه فقط 18% از ثبت نام كنندگان در انتخابات شركت كردند، با این حال گام سیاسی مهمی برداشته شده بود. از نتایج مجلس مذكور وارد كردن زبان عربی در ادارات و مدارس ، ملی كردن مراكز بزرگ كشوری چون «جزیره شم» را می‌توان نام برد. البته هنوز در موارد بروز اختلاف فرماندار كل قدرت كامل خود را حفظ می‌كرد. (كورنون ، 1365، 151) در نوامبر 1953 سودانی‌ها برای اولین بار مجلس كشور خود، در انتخابات شركت كردند و حزب «العشقاد» با 51 كرسی به رهبری «اسماعیل الازهری» به پیروزی رسید. در سال 1955 مجلس موسسان ملی خواستار خروج كلیه نیروهای انگلیسی‌ از این كشور شدند و در دسامبر همان سال مجلس سودان تصمیم به استقلال سودان به عنوان یك كشور مستقل و حاكم گرفت. نهایتا در سال 1956 پرچم‌های بریتانیا و مصر از كشور سودان پایین كشیده شد و جشن استقلال در ژانویه 1956 برگزار گردید. (براكینسكی ، 1352، 42) اما این به معنای پایان نا آرامی‌ها در سودان نیست، چرا كه این كشور ازجهت تعداد كودتای نافرجام از زمان استقلال كشور كوی سبقت را از سایر كشورهای آفریقایی ربوده است. (كورنون، 1365، 409)‌ بر همین اساس در سال 1958 «ابراهیم عبود» كودتا نمود، و در سال 1964 مجددا یك دولت ائتلافی تشكیل شد. در سال 1969 سرهنگ «جعفر نمیری» كودتا نمود و طی 16 سال دیكتاتوری خود را در توسعه روابط آمریكا با آمریكا ادامه داد. در سال 1985 ژنرال «سوار الذهب» با پشتیبانی حركت‌ها و جنبش‌های مردم و گروه‌های سیاسی توانست با كودتای بدون خونریزی قدرت را دست بگیرد، اما اعلام كرد كه با انتخابات و رأی مردم كنار خواهد رفت و قدرت را به شخص منتخب مردم واگذار خواهد كرد. (سودان 1368 ، 131) به این صورت یك سال بعد، »صادق المهدی» از حزب الامه قدرت را به دست گرفت. در 30 ژوئن 1989 ، «ژنرال عمر البشیر» با یك حركت نظامی بدون خونریزی حكومت المهدی را سرنگون و قدرت را به دست گفت و دولت «نجات ملی» را برقرار كرد. او طی انتخابات ریاست جمهوری در سال 1996 با اكثریت آرا رییس جمهور سودان گردید.(سیدجوادی ، 1379، 22 ،23) .

* انقلاب اسلامی و روابط ایران و سودان
دو كشور ایران و سودان در روابط خارجی خود تحت تأثیر انقلاب اسلامی 3 دوره را پشت سر گذارده‌اند:


ـ دور اول تا گروگان‌گیری (1980): همكاری محدود

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی روابط بین ایران و سودان بیشتر در حیطه بازرگانی تعریف می‌شد. كه البته آن هم بسیار محدود بود. طبق آمار منتشر شده ، واردات ما تا سال 1360، 382 هزار دلار و صادرات ما در سال 1354 ، از 116 هزار دلار فراتر نمی‌رفت. (سودان، 1368، 75) در سال 1351 برای اولین بار بین دو كشور مبادله سفیر انجام گرفت و نمیری در همان سال از ایران دیدار كرد و روابط بین دو كشور به عنوان حامیان عرب استحكام بیشتری یافت. با پیروزی انقلاب اسلامی، مسئولین رژیم سودان اعلامیه‌هایی در حمایت از انقلاب اسلامی منتشر نمودند. در همین راستا دكتر ترابی رهبر اخوان‌المسلمین هم با رهبر كبیر انقلاب اسلامی دیدار نمود.


ـ دور دوم از گروگان‌گیری تا سقوط نمیری (1985-1980) : خصمانه‌شدن روابط

پس از حادثه گروگان‌گیری در لانه جاسوسی رویه دولت سودان به عنوان هم پیمان آمریكا در آفریقا تغییر كرد و روش‌های خصمانه بین دو كشور حاكم شد. در سال 1361 نمیری كاركنان سفارت جمهوری اسلامی ایران را عناصری نامطلوب خواند و دستور اخراج آنها را صادر كرد.

دیكتاتوری نمیری در طی 16 سال حكومت، كاملا گرایش به غرب داشت و با ویران نمودن موقعیت اقتصادی سودان در عین دارا بودن این كشور از منابع غنی كشاورزی وضعیت را به شدت برای مردم سخت نمود. از حركت‌های دولت نمیری كه بسیار برای مسلمانان گران است می‌توان به شركت در جنگ تحمیلی به نفع عراق و حمایت از انور سادات در جهت امضای « كمپ دیوید» و صلح با اسراییل در میان كشورهای عربی نام برد. از این رو كلیه گروه‌ها و جنبش‌های سودانی مخصوصا جنبش‌های اسلامی چون اخوان المسلمین در مقابل او قرار گرفتند. كه نهایتا كودتای سوارالذهب با مشاركت گروه‌ها وا حزاب مردمی در سال 1985 صورت گرفت و به پیروزی رسید (همان ، 79) .

ـ دور سوم از سقوط نمیری تا كنون: به سوی گسترش روابط
پس از سقوط نمیری و با قدرت گرفتن سوارالذهب فصل جدیدی از روابط بین دو كشور آغاز شد . جمهوری اسلامی ایران در گام اول پیروزی حركت مردم مسلمان سودان را تبریك گفته و هیأتی برای اعلام پشتیبانی به كشور سودان اعزام داشت، كه از نتایج آن می‌توان به موارد ذیل اشاره كرد:
• توافق در برقراری مناسبات بین دو كشور
• وعده آزادی اسرای سودانی در جنگ تحمیلی
• افتتاح سفارت جمهوری اسلامی ایران در خارطوم
• بررسی زمینة های همكاری‌های فنی ـ اقتصادی بین دو كشور

یك سال بعد با روی كار آمدن صادق المهدی روابط بین دو كشور مشخص‌تر شد، مخصوصا پس از رأی منفی دولت سودان به قطعنامه تنظیمی كمیسیون حقوق بشر علیه جمهوری اسلامی ایران در شورای امنیت روابط طرفین مودت آمیز‌تر گردید. (همان ، 132) برخی از نویسندگان اوج روابط دو جانبه بین دو كشور تا سال 1379 را سفر معاون اول رییس جمهور سودان به ایران و در خواست وام از دولت ایران ذكر كرده‌اند. (سیدجوادی 1379 ، 47) .

* تأثیر انقلاب اسلامی بر كشور سودان
امروزه مفروض این است كه سودان از مهم‌ترین كشورهای آفریقایی و اسلامی است كه از انقلاب اسلامی متأثر شده است. حكومت فعلی سودان كه در پی اتحاد نظامی‌های مسلمان به رهبری عمرالبشیر و جبهه قومی اسلامی جدا شده از اخوان المسلمین به رهبری «دكتر ترابی» حكومت را به دست گرفت تكیه بر اسلام و فعالیت برای تضعیف و جدایی صوفیه‌‌گری را در میان مردم اساس كار خود قرار داد. در این راستا دكتر حسن ترابی الگوی نوینی را برای اسلام سیاسی طراحی نموده است، و با مفتوح اعلام نمودن باب اجتهاد، به حركتی جدید روی آور شده است. (همان ، 23)

واضح است كه این نوع نگرش به اسلام و در آوردن آن از انزوا و پویا نمودنش در عرصه سیاسی در دوره معاصر با انقلاب اسلامی ایران شروع شد، و این .. را كه اسلام قدرت ایجاد و ساماندهی به ساز و كار حكومتی را داراست احیا نمود. این نوع نگاه و در آوردن الگوی سیاسی از اسلام را می‌توان در كشورهایی چون مالزی، اندونزی، الجزایر و .... نیز مشاهده نمود.

سودان نیز در اجتهاد خود نسبت به سیاست اسلامی از دایره متأثرین انقلاب اسلامی خارج نمی‌شود. در همین راستا برخی از نویسندگان ، قانون اساسی سودان (1998) را آینده‌ای از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و قوانین اساسی مصر، لیبی و انگلیس دانسته‌اند. (همان، 190) از زمینه‌هایی كه قابلیت جذب و جلب انقلاب اسلامی را در سودان سبب شد، ریشه عمیق تفكر مهدویت و سابقه مبارات اسلامی «مهدی سودانی» علیه استعمارگران اروپایی است.

البته باید اضافه نمود، انقلاب اسلامی ایران به دلیل ماهیت اسلامی بودنش ، حوزه نفوذش را گسترش داده و همین كه كشوری شامل مسلمانی باشد، از رویكرد و نگرش انقلاب اسلایم ایران متأثر خواهد شد. در سودان این مسأله به صورت واضح در كلام صادق‌المهدی منعكس شده است:

«انقلاب اسلامی ایران بر مردم سودان تأثیر عمیقی داشته است ‌آنان بسیاری از پدیده‌های تاریخی خود را در انقلاب ایران یافته‌اند .... مردم سودان در انقلاب اسلامی ایران یك بعثت جدید را می‌یابند. در سودان عده‌ای بودند كه اسلام را به عنوان یك راه حل برای مشكلات نمی‌پذیرفتند، آنها متعقد بودند كه راه حل‌ها از طریق ناسیونالیسم و با پیروزی از افكار غربی به دست می‌آید. ولی انقلاب ایران، ‌این افكار را به كلی دگرگون كرد و ثابت كرد كه اسلام زنده و متحرك است و می‌تواند در مقابل امواج ایدئولوژیكی ایستادگی كند».(حشمت‌زاده ، 1385، 137)

سودان با توجه به بعضی از نكات مورد اشاره از انقلاب اسلامی ایران متأثر گردیده و این تأثیر به شكل تحولات چشمگیر در سطح دولت و ملت منعكس شد. این كشور در نیمه‌های دوم دهه انقلاب به نل از مقاله (وال استریت ژورنال) به سر پلی برای نشر و بسط انقلاب اسلامی در آفریقا مبدل شده است. (همان ، 138)

در نهایت باید اشاره كرد كه هنوز با توجه به گذشت نزدیك به سه دهه از انقلاب اسلامی، روابط دو كشور محدود است و ایران نتوانسته از ظرفیت‌های انقلابی و اسلامی خود در كشور سودان با توجه به فضای مناسب پدید آمده در این كشور سود ببرد. بنابراین ایران در سیاست‌های آفریقایی خود باید هم از حیث فرهنگی و در كنار آن از لحاظ اقتصادی دست به توسعه روابط با كشور سودان بزند، در غیر این صورت كشورهای متمایل به غرب ، جای ایران را در این عرصه‌ها، تنگ خواهند كرد.


منابع و مأخذ
1ـ براكینسكی ، بیداری آفریقا (علوی نیا ، رضوانی) ، انتشارات حقیقت : تهران 1352
2ـ حشمت‌زاده، محمدباقر ، تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر كشورهای اسلامی، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی: تهران 1385
3ـ سید جوادی، سیدباقر ، شناسنامه مطبوعات جهان سودان ، بنیاد اندیشه اسلامی ، 1379
4ـ كورنون ، ماریان ، تاریخ معاصر افریقا (ابراهیم صدقیانی) ، انتشارات امیركبیر : تهران 1365
5ـ وزارت امور خارجه ، جمهوری سودان، انتشارات وزارت امور خارجه: تهران 1368