اعلام خبر ساخت یک تاسیسات جدید غنی سازی در ایران شوک بزرگی به غرب وارد کرد. بسیاری از تحلیلگران در خارج و داخل ایران هنوز درنیافته اند که «راز فردو» چه بوده است، هدف ایران از ساخت این تاسیسات چیست و چرا زمان فعلی برای اعلام آن انتخاب شده است؟

داستان کمی قدیمی است. هر کسی که فقط اخبار روزنامه ها درباره برنامه هسته ای ایران را خوانده باشد می داند که این تاسیسات هسته ای ایران همواره در معرض حمله نظامی طرف های مختلف بوده و تقریبا روز نیست که این تهدید ها علیه آن، تکرار نشود. ایران از روز نخست ساخت تاسیسات هسته ای، یکی از فرض های محوری خود را این قرار داد که هر لحظه ممکن است تهاجمی نظامی علیه آنها آغاز شود و در نتیجه باید حداکثر اقدامات پدافندی را برای دفاع از آنها انجام داد. در میان تاسیسات هسته ای ایران، نطنز مرکزیتی بی بدیل دارد تا آنجا که کارخانه غنی سازی ایران در نطنز را می توان قلب چرخه سوخت ایران نامید. هر برنامه ای برای تولید سوخت بدون در اختیار داشتن توان غنی سازی کاملا بی معنا است. درعین حال، نطنز کاندیدای اول تهاجم نظامی هم هست، چرا که غربی ها تصور می کنند این تاسیسات محور هرگونه تلاش ایران برای ساخت سلاح هسته ای خواهد بود. بنابراین ایران باید قدرتمندترین تدابیر پدافندی خود را برای دفاع از نطنز در نظر می گرفت.

چگونه می توان یک «پدافند مطمئن» برای نطنز ایجاد کرد؟ به عبارت دیگر چطور می توان مطمئن شد که نطنز تحت هیچ شرایطی مورد حمله قرار نخواهد گرفت؟ ساده ترین راهی که احتمالا در همان لحظه اول به ذهن هر کسی می رسد این است که برای حفاظت از تاسیسات از مدرن ترین فناوری های موشکی و ضدهوایی استفاده شود. مدت هاست که سامانه های روسی تور ام 1 -که در نوع خود یکی از پیشرفته ترین سامانه های دفاع موشکی است- برای حفاظت از آسمان نطنز مورد استفاده قرار می گیرد و این احتمال وجود دارد که به زودی سامانه های پیشرفته تری هم به این کار اختصاص پیدا کند. اما از آنجا که قدرت دفاعی این سامانه ها نسبی است و بیش از هر چیز به نوعی تخمین از توان تهاجمی دشمن بستگی دارد، نمی توان مطمئن بود که دفاع موشکی یک پدافند صد در صدی محسوب می شود.

یافتن مکملی برای دفاع موشکی به گونه ای که یک پدافند کامل برای نطنز ایجاد کند دغدغه همیشگی متخصصان امور راهبردی مرتبط با برنامه هسته ای ایران بوده و نهایتا به ابتکاری بسیار ویژه انجامیده است. داستان از این قرار است که استراتژیست های ایرانی پس از بررسی های فراوان به این نتیجه رسیدند که کارآمدترین روش برای مصون نگهداشتن نطنز از هرگونه تهاجم نظامی ایجاد یک تاسیسات موازی کاملا ایمن است. تاسیسات فردو با این فرض ساخته شد که اگر یک تاسیسات موازی کوچک و کاملا ایمن در جایی دور از نطنز به گونه ای ساخته شود که به هیچ وجه قابل تخریب با هیچ حمله نظامی نباشد آن وقت دشمن به نطنز هم حمله نخواهد کرد. به عبارت دیگر، اگر دشمن بداند جایی هست که در صورت تخریب نطنز ایران با فراغت کامل کار خود را در آنجا ادامه خواهد داد، آن وقت «فایده» حمله به نطنز به صفر میل خواهد کرد چرا که با این حمله نه فقط غنی سازی در ایران متوقف نمی شود بلکه با «اهدافی دیگر» در جایی که صد در صد ایمن است ادامه خواهد یافت.

مشخصات تاسیسات فردو هم به گونه ای است که پیام های کاملا خاصی به غرب می رساند، پیام هایی که واکنش های غربی ها به اعلام خبر احداث این تاسیسات نشان داد کاملا آن را درک کرده اند. غرب اکنون به خوبی می داند حمله به نطنز غنی سازی درایران را به تاسیساتی منتقل می کند که نه توان تخریب آن را دارد و نه دیگر می تواند مطمئن باشد که ایران طی فعالیت خود ردآن تاسیسات احترامی برای نگرانی های امنیتی غرب قائل است. دقیقا به این دلیل است که گفته می شود احداث تاسیسات فردو یک اقدام پدافندی است؛ فردو به خودی خود موضوعیت اندکی دارد و همه ارزش آن به دفاع کاملی است که برای نطنز ایجاد می کند.

نکته جالب این است که غربی ها خیلی زود پیام را گرفتند. معاریو درست فردای اعلام خبر فردو نوشت: «حمله به نطنز غیر ممکن شد».