مرکز اسناد انقلاب اسلامی

دکتر اکبر اشرفی
15 آذر 1362 محاکمه اعضای سازمان مخفی حزب منحله توده در دادگاه انقلاب اسلامی ارتش آغاز شد. حزب توده پس از تشكیل در سال‌های آغازین دهه‌ی 1320، كم‌كم فعالیت‌های خود را گسترش داد؛ در بهمن 1327 در پی سوءقصد علیه شاه و دستگیری‌های گسترده‌ی اعضای آن و نیز خروج برخی از رهبران حزب از كشور، افول آن آغاز شد. به دنبال نهضت ملی نفت، این حزب گاه به مثابه عاملی مخرب و بازدارنده به ایفای نقش پرداخت. عملکرد اعضای حزب بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سرانجام دستگیری آنان را در پی داشت. به دنبال اظهارات و اعترافات صریح اعضای بلندپایه‌ی حزب و نیز مستند به اسناد و مدارک به دست‌آمده از حزب مذكور، اردیبهشت 1362 دادستانی كل انقلاب اسلامی، انحلال حزب توده را به طور رسمی اعلام كرد.
روز هشتم آذر1290 دولت روس طی اولتیماتومی 48 ساعته به دولت ایران، خواستار اخراج مورگان شوستر از ایران شد. پس از پذیرفتن اولتیماتوم چندی بعد مجلس دوم نیز منحل گردید. این عمل بارقه‌های امید را در دل مردم رو به خاموشی برد و روحیه مشروطه خواهان و ملیون به شدت تضعیف گردید. در این میان علمای تبریز اما دست به مقاومت زده با عمال و سالدات (نیروی نظامی روس) وارد نبرد شدند.
هفتم آذر 1341، اسدالله علم نخست‌وزیر محمدرضا پهلوی در پی مقاومت و مخالفت علما، در تلگرافی به علمای قم، لغو مصوبه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را اعلام کرد. لایحه مذکور در 14 مهر 1341 در زمانی که مجلس شورای ملی جهت اصلاح قانون انتخابات تعطیل شده بود در هیئت وزیران دولت اسدالله علم به تصویب رسید که با مخالفت گسترده علما و روحانیون مواجه شد. استراتژی دفاعی عالمان‌ شيعه‌ در نهضت‌ دوماهه‌ و بعد از آن‌ در موضع‌گيری رفراندوم‌ انقلاب‌ سفيد، دفاع‌ از كيان‌ اسلام‌، عدم‌ سلطه‌‌ غيرمسلمانان‌ بر شئون‌ كشور و مبارزه‌ با استعمار بود.
سوم آذر ماه سال 1353 پس از سخنرانی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در مسجد جاوید تهران، ساواک به این مسجد یورش برد و به این ترتیب یکی ازمهم‌ترین پایگاه‌های انقلابیون توسط رژیم پهلوی تعطیل شد. این مسجد در دورانی که دکتر محمد مفتح در آن اقامه نمار می‌کرد به شدت توسط ساواک کنترل می‌شد. دكتر مفتح از همان ابتدای ورود به مسجد، علاوه بر امامت جماعت، برنامه‌های مختلفی از جمله تشكیل كلاس‌های عقاید، دعوت از خطبا و وعاظ، طرح مسائل جهان اسلام، راه‌اندازی كتابخانه، برپایی كلاس‌های اسلام‌شناسی، جامعه‌شناسی، تاریخ ادیان، اقتصاد، فلسفه، تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه را دنبال می‌كرد. این فعالیت‌ها در نهایت باعث تعطیلی مسجد توسط رژیم شد.
آیت‌الله محسن مجتهد شبستری دار فانی را وداع گفت. ایشان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی از پیشگامان مبارزه بود و بعد از استقرار نظام جمهوری اسلامی نیز مسئولیت های مهمی بر عهده داشت که از آن جمله می توان به عضویت در مجلس خبرگان رهبری، عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمایندگی مردم در مجلس شورای اسلامی، نمایندگی ولی فقیه در آذربایجان شرقی و ... اشاره کرد. ایشان در سراسر دوران حضور در تبریز به عنوان امام جمعه و نماینده ولی‌فقیه در استان، رسیدگی به امور مردم و پاسخ به مسائل شرعی را مدنظر داشت. این عالم دین سرانجام در 26 آبان 1400 دعوت حق را لبیک گفت.
25 آبان 1293، ستارخان ملقب به سردار ملی درگذشت. وی که علیه ظلم و جور پرچم قیام برافراشته بود، خود را تابع نظر علما می‌دانست و اظهار می‌کرد ما به حکم حضرات ححج‌الاسلام نجف اشراف می‌گوییم باید دولت ما مشروطه شود. و می‌گفت «ما آزادی می خواهیم و من حکم علمای نجف را در این راه اجرا می‌کنم.» و خطاب به جمیع مؤمنین عمل به فتوای حضرات حجج اسلام را واجب می‌دانست. و در نامه خود به عضدالملک نایب‌السلطنه، می‌نویسد: بیدق استقلال ایران را که عبارت از مشروطیت است بلند کرده‌ام.و در پاسخ به کنسول روس در تبریز اظهار داشت من ابدا تابع ظلم و استبداد نخواهم شد.
رحمن حسنوند
پایداری مردانه مردم تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان، اثرات بسیاری داشت؛ یکی از آن اثرات، عقب نشینی شاه قاجار و پیروزی مشروطه خواهان بود. ستارخان علاوه بر آزادی خواهی، به وطن نیز عشق می ورزید و در راه استقلال کشور تمام تلاش خود را مبذول می داشت. نمودی از وطن پرستی او را باید در کنش مندی وی در قبال پیشنهاد پاختیاتف کنسول روس مبنی بر پناهندگی ستارخان به کنسولگری روسیه مشاهده کرد. سردار ملی خطاب به پاختیاتف گفته بود: «جناب کنسول! من می خواهم هفت دولت زیرسایه بیرق ایران باشد، شما می خواهید من زیر بیرق روس بروم؟ هرگز چنین کاری نخواهد شد.»
بامداد یکشنبه 24 آبان‌ماه 1360 آیت‌الله سید محمدحسین طباطبایی، در 78 سالگی چشم از جهان فروبست. متعاقب این ضایعه، در کشور عزای عمومی اعلام شد و اقشار مختلف مردم از بازاری و کارگر گرفته تا دانشجو و طلبه فعالیت­‌های خود را تعطیل کرده و همگی به سوگ نشستند. امام خمینی فقدان علامه را «ضایعه­‌ای برای حوزه­‌های علمیه» خواندند. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت نیز با ارسال پیامی به محضر امام خمینی، فقدان آن استاد فرزانه را «ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر» برشمردند. آیت­‌الله‌­العظمی سید شهاب­‌الدین نجفی مرعشی هم با صدور پیامی رحلت علامه را «ضایعه جبران­‌ناپذیر جهان علم و دانش و فضیلت» خواندند. آیات محمدرضا گلپایگانی، محمدباقر خوانساری، سید عبدالله شیرازی، سیدعبدالحسین دستغیب، عطاالله اشــرفی اصفهانی و ... نیز با صدور پیام‌­هایی به نوبه خود این مصیبت بزرگ را تسلیت گفتند.
آسیب شناسی جبهه ملی؛
روز 21 آبان 1328 «جبهه ملی ایران» رسما موجودیت خود را اعلام کرد. روند تشكيل و انحلال جبهه ملّى در تاريخ ايران، يكى از مهمترين مسائل سياسى عصر حاضر است كه تبعات گوناگونى را در مسير آينده حوادث كشور به دنبال داشت. این جبهه که با اهداف خاصی پدیدار شد، در ادامه مسیر خود متحمل اشتباهاتی شد که در نهایت خسارت های بزرگی را موجب گردید.
اعتصابات گسترده مردمی در پاییز 57 تنها متوجه بخش‌های اقتصادی و سیاسی نبود و برخی نهادها و گروه‌های اجتماعی از جمله مراکز آموزشی، مطبوعات، رادیو و تلویزیون با اعتصابشان، مخالفت خود را به وضع موجود نشان دادند. معلمین، دانشجویان و دانش‌آموزان اولین گروهی بودند که ابتدا با عنوان نمودن درخواست‌های صنفی و سپس با افزودن اعتراض‌های اجتماعی- سیاسی، اعتصاب‌ راه انداختند. علاوه بر آن در اواسط مهرماه نویسندگان روزنامه‌ها با انگیزه کسب آزادی قلم و نشر اخبار بدون سانسور دست به اعتصاب زدند. کم‌کم دایره اعتصابات به بخش راديو وتلويزيون‌ نیز رسید. این اعتصابات اختناقی که سالیان متمادی از سوی رژیم بر روی مراکز فرهنگی حکم‌فرما بود را آشکار ساخت.